Een verdachte kan door de media al veroordeeld lijken nog vóór een rechter uitspraak heeft gedaan. Denk aan de zaak van de contentcreator Bruine Mehdi dat veel los maakt in Vlaanderen en zeker online, dat fenomeen staat bekend als trial by media. Maar waar eindigt kritische berichtgeving en begint publieke veroordeling? Joyce Van Caeyzeele, advocate en partner bij Omega Law in Antwerpen, legt uit.
“Trial by media is geen juridisch begrip, maar een uitdrukking voor situaties waarin iemand door berichtgeving en de publieke opinie online als schuldig wordt beschouwd, nog voordat een rechtbank of jury een oordeel heeft uitgesproken. De media kunnen zo mee bijdragen aan een publieke veroordeling.”
Waar ligt de grens tussen kritische journalistiek en zo’n publieke veroordeling?
“Daarbij botsen verschillende grondrechten met elkaar. Enerzijds is er de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid. Anderzijds bestaat het recht op privacy, geen van beide rechten is absoluut. Journalisten moeten daarom zorgvuldig te werk gaan. De journalistieke deontologie vereist onder meer dat informatie waarheidsgetrouw wordt gebracht en dat bronnen kritisch worden gecontroleerd. Journalisten zijn niet verplicht hun bronnen bekend te maken, maar moeten wel voldoende onderzoek voeren en informatie uit verschillende bronnen tegenover elkaar afwegen. Een journalist mag uiteraard al schrijven over bepaalde strafbare feiten voordat er een veroordeling is. Maar de woordkeuze moet zorgvuldig zijn. Je kunt spreken over een verdachte of iemand die in verdenking is gesteld, maar je mag iemand niet als veroordeelde bestempelen wanneer dat nog niet is uitgesproken.”
Welke rol speelt de snelheid van de media bij trial by media?
“De tijdsdruk is voor journalisten de voorbije jaren sterk toegenomen. Nieuws wordt voortdurend bijgewerkt en redacties willen sneller en sneller berichten publiceren. Daardoor bestaat het risico dat informatie naar buiten wordt gebracht voordat ze voldoende gecontroleerd is. Een journalist mag zich niet laten leiden door de druk om als eerste nieuws te brengen. Ook wanneer de concurrentie groot is, blijft het belangrijk om informatie eerst grondig te controleren. Een korte pauze om informatie dubbel te controleren kan vermijden dat iemand onterecht in opspraak komt. Ook de manier waarop over een persoon wordt bericht, vraagt extra aandacht. Zelfs wanneer iemand niet bij naam wordt genoemd, kan die persoon soms gemakkelijk herkenbaar zijn. Publieke figuren moeten doorgaans meer kritiek kunnen verdragen dan private personen, maar dat betekent niet dat ze zomaar beschuldigd mogen worden.”
Kan negatieve media-aandacht het verloop van een rechtszaak beïnvloeden?
“In principe mag media-aandacht geen invloed hebben op de beoordeling door een rechter. Professionele rechters zijn opgeleid om onafhankelijk te oordelen en mogen zich niet laten leiden door wat eerder in de media is verschenen. Toch kan de publieke opinie wel een rol spelen in de discussie over de onpartijdigheid van een proces. Vooral bij zaken die voor een volksjury komen, wordt soms aangevoerd dat juryleden door eerdere berichtgeving al een bepaald beeld van de verdachte hebben gevormd. Je blijft sowieso onschuldig zolang je niet veroordeeld bent. Beschuldigingen en negatieve berichtgeving kunnen als argument aangehaald worden wanneer er vrees is dat de publieke opinie al een oordeel over hen heeft gevormd.”
Hebben journalisten en mediabedrijven ook een verantwoordelijkheid wanneer een verhaal online een eigen leven gaat leiden?
“Er moet een onderscheid blijven gemaakt worden tussen de oorspronkelijke berichtgeving en de manier waarop een verhaal daarna door anderen wordt verspreid. Een nieuwsbericht kan bijvoorbeeld via andere media, sociale media en reacties van lezers steeds verder worden uitvergroot. De verantwoordelijkheid ligt daarom niet uitsluitend bij de journalist die het eerste bericht publiceerde. Ook mediabedrijven kunnen ingrijpen wanneer ze merken dat een verhaal een eigen leven begint te leiden. Ze kunnen bijvoorbeeld reacties uitschakelen of een aanvullend artikel publiceren waarin ze verduidelijken wat wel en niet bewezen is.”
Wat is volgens jou de grootste uitdaging voor journalisten in de toekomst?
“De grootste uitdaging ligt bij de snelheid van de huidige samenleving. Journalisten moeten nieuws kunnen blijven brengen, persvrijheid is essentieel voor een democratie. Tegelijk mag de zorgvuldigheid die bij het beroep hoort niet uit het oog verloren gaan. Het invoeren van censuur is geen oplossing voor trial by media. Je weet waar je begint, maar je weet niet waar je eindigt. Het is belangrijk dat journalisten trouw blijven aan hun eigen principes en niet meegaan in de voortdurende druk om sneller te publiceren.”
De rechter hoort uiteindelijk te oordelen over schuld of onschuld, niet de publieke opinie. Maar zolang berichtgeving en reacties op sociale media mee bepalen hoe iemand door de samenleving wordt bekeken, blijft de grens tussen informeren en veroordelen bijzonder dun.
De gebruikte illustraties werden gegenereerd met AI en dienen ter ondersteuning van de visuele vormgeving van deze blogpost.
