In Antwerpen krijgen oude bunkers onder de grond vandaag een nieuwe betekenis. In het Bunkermuseum van Antwerpen wordt het verleden opnieuw tot leven gebracht voor bezoekers. Secretaris Olivier Vilain vertelt hoe die geschiedenis vandaag wordt doorgegeven.
Van Kemmel tot Eben-Emael: bunkers met een verhaal
Onder de grond in België liggen nog altijd bunkers verborgen uit de verschillende oorlogen. Denk maar aan WOI, WOII en de Koude Oorlog. Wat ooit werd gebouwd uit schrik en voor bescherming, heerst er nu een nieuwe vraag: Wat doen we vandaag met de overgebleven bunkers?
Een geheime locatie onder de Kemmelberg
Wie door het heuvelland van West-Vlaanderen rijdt, denkt er vaak niet over na, maar onder het veld van de Kemmelberg ligt één van de best bewaarde bouwwerken uit het Belgische militaire erfgoed: de commandobunker van Kemmel.
Sitebeheerder, Franky Bostyn, legt uit wat er precies verborgen zit onder die heuvel. “De commandobunker in Kemmel is het belangrijkste overblijfsel van de Koude Oorlog in België. Hij werd gebouwd in de periode 1952-1954, midden in de Koreaanse oorlog.”
Het is een sterke constructie die ze gebouwd hebben. De bunker meet 31 op 31 meter, verdeeld over twee verdiepingen, met centraal een grote operatiekamer. Eén verdieping was vooral bedoeld voor de bevelvoering, de andere draaide rond communicatie, in militaire termen transmissie genoemd. Van hieruit zouden bevelen worden uitgestuurd, informatie van het terrein verwerkt en nieuwe bevelen opgesteld. Zo wisten militairen op het terrein wat ze moesten doen.
De locatie was geen toeval. “Omdat je hier in de heuvels de laatste natuurlijke hindernis hebt op weg naar de Noord-Franse kanaalhavens”, vertelt Bostyn. “Eenmaal je hier over die heuvels bent, wordt alles vlak tot aan de kust.” Maar in 1940 mislukte die verdediging, en lag de weg naar Duinkerke wagenwijd open.
Tijdens de Koude Oorlog was dit opnieuw het belangrijke punt. In geval van een invasie door het Warschaupact zou het Belgische leger zich vanuit Brussel naar Kemmel verplaatsen. “Vandaag is het de belangrijkste herinnering aan die Koude Oorlog in België”, zegt Bostyn.
De bunker werd bovendien in het grootste geheim gebouwd. Ontwerpers kregen telkens slechts een klein deel van het plan te zien, zodat niemand het volledige plaatje kende. Boven de ingang staat een onopvallend huisje bewust zo ontworpen om vanuit de lucht niets te verraden. Het ziet eruit alsof er niets is. Maar eronder ligt een gigantisch complex.
Van militair geheim naar toeristische attractie
Tientallen jaren bleef de bunker streng bewaakt door bewakers met honden. Ze hielden er dag en nacht wacht, terwijl de inwoners van Heuvelland slechts konden raden wat er onder de grond zat.
Burgemeester Wieland van Heuvelland weet dat maar al te goed. “Mijn grootvader heeft in 1915 nog aan de bunker getimmerd. Hij was timmerman, maar de lokale mensen kregen altijd maar één kamertje of één stukje te zien. Niemand van het hele dorp wist eigenlijk wat er juist exact onder de grond zat. Iedereen had wel een idee, maar het bleef een geheim.”
Pas in 2010 werd de bunker overgedragen aan het War Heritage Institute, de nationale instelling voor militair erfgoed van het minister van Defensie. Sindsdien is hij opengesteld voor het publiek en de cijfers liegen niet, want het gaat om maar liefst 20.000 bezoekers per jaar.
Burgmeester Wieland ziet de bunker als een geweldige toeristische attractie van zijn gemeente. “We zijn een heel landelijke, open gemeente. En dan heb je toch wat opties nodig als er toeristen zijn. Daarvoor is die bunker een heel belangrijke optie voor ons.”
Maar het gaat om meer dan toerisme. De burgemeester zegt dat de bunker uniek is. “Zo’n commandobunker heb je nergens anders in Vlaanderen.”
De stijgende bezoekersaantallen zijn volgens Bostyn niet toevallig. Ze hangen samen met de toch onrustige internationale conflicten . “Veel experts zeggen dat we eigenlijk in een Koude Oorlog 2.0 zitten. Mensen willen dan ook veel meer leren over die eerste Koude Oorlog.”
Fort Eben-Emael: een belangrijk stuk geschiedenis
Niet alleen de Kemmelberg draagt geschiedenis van de twintigste eeuw. In het Luikse dorpje Eben-Emael staat een fort dat ooit werd beschouwd als het sterkste verdedigingswerk van Europa en dat zijn naam uiteindelijk toch niet kon waarmaken.
Gids François Noben leidt er al jarenlang bezoekers rond. “Het fort is gebouwd na de Eerste Wereldoorlog, vlak tegen de grens met Nederland, om te voorkomen dat een aanvaller het land in zou kunnen. Het moest de drie bruggen over de Maas verdedigen: Veldwezelt, Vroenhoven en Kanne.”
Het fort is maar liefst 75 hectare groot, dat kan je vergelijken met 150 voetbalvelden. Het werd ontworpen met één overtuigend doel: het was oninneembaar. “Men had niet verwacht dat ze hier vanuit de lucht met zweeftoestellen op het plateau zouden landen”, zegt Noben.
Dat gebeurde op 10 mei 1940, het begin van het einde van het oninneembare fort. Nadat de zweefvliegtuigen waren geland en de bruggen over de Maas ingenomen, was het fort volledig geïsoleerd. Stap één was voltooid. Het moeilijkste moest nog komen: binnendringen in een fort dat gebouwd was om precies dat onmogelijk te maken, en dat in een zeer korte tijdspan.
Dat lukte door het gebruik van holle ladingen (speciale explosieven) die in staat waren de koepels en bomvrije infrastructuur te vernietigen. Daarmee werd het hart van de verdediging vernietigd . De mannen binnenin konden geen druk meer uitoefenen en werden overgelaten aan een mission impossible.
Noben heeft het verhaal van de inname van het fort al meer dan honderd keer verteld. Dat geldt ook zeker voor zijn favoriet verhaal dat hem het meest bijblijft: het verhaal van Erik Lekrauw, een vaste militair in het fort, die op de ochtend van de aanval naar buiten liep om zijn gezin te waarschuwen.
“Hij loopt terug naar buiten, naar zijn huis om zijn gezin te waarschuwen en dan juist werd zijn huis gebombardeerd . Zijn vrouw, zijn zoontje en een dochtertje zijn gestorven. Het kleinste kind, drie jaar oud, zat op de knieën langs de mama.” Lekrauw nam het kind mee en voor het eerst in de geschiedenis bevond er zich een kind in het fort.
Bewaren wat niet vergeten mag worden
De vraag waarom we dit soort militair erfgoed bewaren, stelt Noben zichzelf niet meer. Voor hem is het antwoord duidelijk. “Het moet bewaard blijven omwille van wat dat hier gebeurd is. Hier zijn zoveel soldaten gestorven in en rond het fort. Dat mag zeker niet vergeten worden.”
“Als het verleden niet meer verteld wordt, dan is het ook over, en dan weet niemand het meer”
-François Noben
Hij vindt dat het eerder een verplichting dan een keuze. “Als het niet meer verteld wordt, dan is het ook over, en dan weet niemand het meer.”
Ook die overtuiging leeft bij de beheerders van de Kemmelerbunker. Het War Heritage Institute investeert in een nieuw bezoekerscentrum bovenop de bunker, dat de geschiedenis van de Koude Oorlog zal uitleggen voordat bezoekers afdalen. Vandaag zijn meerdere bezoeken nog afhankelijk van een gids. In de toekomst zal ook een individueel bezoek vlotter verlopen.
Burgemeester Wieland ziet ook dat er veel kan bijgeleerd worden, voor de jongere en de oudere mensen. “Je merkt dat oorlog en andere historische gebeurtenissen hen niet altijd boeit. Maar doordat je het echt kan beleven op die site, is dat toch iets heel actueel. Als de scholen naar buiten komen, zijn ze altijd tevreden.”
Wat doen we met wat rest?
De toestanden van de bunkers zijn vaak niet ideaal en heel grijs. Niemand wil die trauma’s nog meemaken. En toch vertellen ze iets extra dat bijblijft bij de mensen.
Of het nu gaat over het verhaal van de commandobunker of Fort Eben-Emael: iedereen wil het toch eens meemaken
Geschiedenis tussen twee fronten
Fort Eben-Emael ligt helemaal in het oosten van het land, terwijl commandobunker Kemmel zich in het uiterste westen bevindt. In het hart van België ligt dan weer de LW11-bunker in Huldenberg, een toch onbekende maar daarom niet minder historische bunker. Historicus Frederik François vertelt meer over de geschiedenis en het belang van de bunker vandaag.
