Waar was je, jij was de laatste snus in mijn bakje.” Scrol even door TikTok of Instagram en je ziet het overal. Voetballers die op de bank een zakje onder hun lip stoppen. Influencers die er luchtig grapjes over maken. Jongeren die het filmen alsof het niets is, want voor hen is het ook niets. Gewoon nicotine. Gewoon normaal.
Maar achter die normaliteit schuilt een paradox. De overheid maakt tabak jaar na jaar duurder. Hogere accijnzen en strengere regels. In de hoop jongeren weg te houden van nicotine. Het enige dat veranderde, was het product. Snus is verboden, goedkoper dan een pakje sigaretten, en overal te vinden. Een klein zakje dat zo onschuldig lijkt, bevat meer nicotine dan 20 sigaretten te samen. Een verslaving die begint met “ik kan altijd stoppen” en eindigt met de vijfde of zesde mislukte poging. Dit is het verhaal achter snus.
Via Snapchat, via de nachtwinkel, via een vriend. Snus vindt altijd een weg
Snus is in België verboden. Maar wie het wil, vindt het binnen de dag. Via een bericht op Snapchat, via een vriend die in bulk bestelt, of gewoon om de hoek bij sommige nachtwinkels. De illegale markt draait op volle toeren en de overheid heeft het niet door.
We bestellen het in groep online, want dat is super goedkoep
Zegt Feroen die al twee jaar lang snus gebruikt.
Voor veel jongeren begint het niet bij een dealer of een nachtwinkel. Het begint bij een groepschat. “Wij deden dat gewoon samen,” vertelt Kay, negentien jaar, die al 1 jaar snus gebruikt. “Iemand had een site gevonden waar je het goedkoop kon bestellen uit het buitenland. Dan plaatsen we een gezamenlijke bestelling en dan werd het hier thuis geleverd.” Eén potje kost op zulke sites amper drie euro. De levering gaat razends. Niemand controleert. Voor wie liever niet wacht, is er de nachtwinkel. Een potje kost er soms 3 keer meer, maar je hebt het meteen in de handen.
Vijftig potjes per dag
Samir verkoopt al jaren in zijn buurt. Snus is daar al een tijdje deel van het verhaal. “Zes jaar geleden hoorde ik van klanten dat ze snus gebruikten, maar dat kochten ze via Snapchat. Die vroegen of ik dat kon verkopen.”
Hij begon er in 2020 mee. Voorzichtig, kleine aantallen, maar de vraag groeide snel. “De eerste jaren was het toch zeker tien stuks per dag. Op een bepaalde tijd verkochten we twintig per dag.” Op het hoogtepunt liep dat op tot dertig à vijftig potjes per dag. Alleen al in zijn zaak, alleen al in zijn buurt.
Per week maakte we 500 tot 800 euro omzet op snus
De populariteit van het product groeit razendsnel bij Gen Z, terwijl andere generaties het nauwelijks kennen. Het komt door veel voorbeeldfuncties. “Je zag voetballers en andere topsporters ermee rondlopen. Dan lijkt het al snel normaal om het zelf ook te proberen.” De normalisering verliep razendsnel. Van het veld naar de kleedkamer, van de kleedkamer naar de schoolbus. Sociale media staan ook overvol met content over snus “Als ik een meme of een advertentie zie over snus, moet ik er weer aan denken en zorgt het er soms voor dat ik het zelf gebruik”
Illegaal geworden, maar nooit gestopt
Toen de Belgische overheid snus verbood, veranderde er weinig aan de vraag. “Het werd nog steeds op de zwarte markt verkocht. Het is nooit echt gestopt.” Sebi stopte zelf met verkopen nadat zijn zaak werd gecontroleerd, maar het systeem draaide gewoon door. “Als iemand iets wil, kan die dat nog altijd krijgen. Je kan dat nog steeds bestellen in grote aantallen.”
“Ik denk dat het meer met de politiek te maken heeft dan met de gezondheid van de jongeren”
Over de reden voor het verbod heeft hij een uitgesproken mening. “De sigaretenlobby heeft ervoor gezorgd dat snus illegaal is, zodat mensen sigaretten blijven kopen. Want als er geen snus is, zeggen mensen: geef mij dan maar een pakje sigaretten. Zo kan de overheid miljarden blijven verdienen aan accijnzen op sigaretten”
Vanaf ik snus begon te verkopen, had ik direct klanten
Milo de snusdealer
Milo is zeventien. Hij verkoopt snus via Snapchat aan vooral kennissen. Twintig tot vierentwintig vaste klanten, bijna allemaal tussen de zeventien en tweeëntwintig jaar. Zijn leverancier zit een schakel hoger in de keten. Die verkoopt in het groot aan meerdere jongeren dealers. Het netwerk is klein, informeel en nauwelijks zichtbaar. Geen grote operaties, geen opvallende transacties. Gewoon een bericht op Snapchat, een afspraak op een rustige plek, en een potje dat van hand naar hand gaat.
Hij weet dat het illegaal is. Dat maakt hem niet uit. “Het voelt niet echt illegaal,” zegt hij. Gepakt worden is een abstract risico en als minderjarige zijn de gevolgen sowieso beperkter. Hij denkt er nog niet aan om te stoppen als hij meerderjarig is. “Ik zou het nu oprecht niet weten. Ik blijf het waarschijnlijk verkopen, al ga ik wel meer opletten.”
Overal beschikbaar
Wat opvalt in beide verhalen is hoe weinig moeite het kost. Bijna geen risico’s die opwegen tegen de winst. De winkelier stopte pas toen hij effectief werd gecontroleerd. Milo denkt daar niet over na, tenzij hij op een openbare plek staat. “Het is legaal om met maximaal 20 potjes rond te lopen, dus heb ik er nooit meer bij. Stress heb ik niet.”
Intussen groeit de vraag gewoon door. Jongeren bestellen samen online, halen het bij de nachtwinkel of kopen het via een vriend die iets te veel heeft besteld. Verboden, maar goedkoop en overal beschikbaar. Zolang dat zo blijft, verandert er niets.
Wat er wél zou moeten veranderen en waarom dat zo moeilijk blijkt. Hoor je van nicotine-expert Pieter Debognies van het Vlaams Instituut Gezond Leven.
