Uiterlijk speelt een grote rol in ons leven. Elke dag beoordelen we anderen en worden we beoordeeld op hoe we er uitzien. Conventioneel ‘mooie’ mensen plukken daar de vruchten van. Zij worden ingeschat als intelligenter, socialer en succesvoller. Voor mensen die niet voldoen aan de heersende schoonheidsidealen, ligt dat wat als je minder voldoet aan de heersende schoonheidsnormen?
Als baby van tien maanden werd Zhitao (25) vanuit China naar Nederland geadopteerd. Zolang ze zich kan herinneren is ze grotendeels omringt door witte mensen. In die witte omgeving is haar Chinese voorkomen altijd opvallend geweest, voor anderen en ook voor haarzelf.
Zhitao vertelt hoe het is om op te groeien met een uiterlijk dat buiten de dominante schoonheidsnorm valt.
“De wereld is zachter voor mensen die voldoen aan uiterlijke normen”
Psychologe Adri Bokma (57) werkt al zeventien jaar voor de Nederlandse Obesitas Kliniek. Daar begeleidt ze mensen in hun traject rond bariatrische chirurgie. Als psychologe ziet Adri dat overgewicht naast fysieke beperkingen ook een sociale en emotionele impact heeft.
Waarom kiezen mensen voor bariatrische chirurgie?
Veel mensen komen in de eerste plaats om gezondheidsredenen, maar esthetiek speelt meestal ook een rol. Vooral voor jonge mensen, mensen onder de dertig, speelt de uiterlijke verandering een grote rol. Zij hebben (nog) geen grote gezondheidsproblemen, maar hopen vooral dat het leven leuker zal worden als ze afvallen en dat ze sociaal beter zullen functioneren.
Bariatrische chirurgie is een ingrijpende medische behandeling. Voordat iemand in aanmerking komt, wordt de patiënt uitgebreid gescreend. Wij bekijken de leefomstandigheden, de psychische en de medische omstandigheden van een patiënt en proberen zo te bepalen of een bariatrische chirurgie een gepaste en duurzame oplossing kan zijn.
Het is dus niet zo dat iedereen die zichzelf wat te dik vindt bij ons kan aankloppen en met een maagverkleining weer naar buiten wandelt.
Bariatrische chirurgie heet in de volksmond ook wel ‘maagverkleining’. Het is een medische ingreep waarbij de maag – en soms ook de darmen – verkleind of omgeleid worden, zodat iemand minder kan eten en sneller verzadigd raakt. De ingreep is bedoeld voor mensen met ernstig overgewicht en helpt bij duurzaam gewichtsverlies en het verminderen van gezondheidsproblemen.
Met welke maatschappelijke oordelen die samenhangen met ‘dik zijn’ krijgen je patiënten te maken?
Patiënten geven aan dat ze met name te maken krijgen met vooroordelen dat ze lui en dom zijn. En geen wilskracht hebben. Het blijft vaak onduidelijk in hoeverre een ander dit tegen hen zegt of dat ze dit over zichzelf vinden. Of dat ze dit zelf zijn gaan vinden omdat de omgeving zo oordeelt.
Wel zeggen veel patiënten dat ze na de operatie, als ze zichtbaar afgevallen zijn, serieuzer worden genomen, meer aandacht krijgen en positiever benaderd worden. Natuurlijk kan dat ook te maken hebben met het feit dat de patiënt zich beter voelt over zichzelf en daardoor positiever in sociale situaties staat.
Toch geloof ik dat een deel echt bij de omgeving ligt en niet bij de patiënt. Mensen vinden het ongemakkelijk wanneer iemand 160 kilo weegt. Het is erg opvallend wanneer iemand zo zwaar is, maar meestal zegt een gesprekspartner er niets over. Dat vind ik overigens zeer terecht, je zou iemand ook niet zomaar wijzen op zijn grote neus of rare kapsel. Maar met ‘dik zijn’ is het toch een beetje anders. Er hangen meer negatieve oordelen aan vast dan aan het hebben van een grote neus. Omdat het sociaal ongepast is om die oordelen uit te spreken is één strategie om gesprekken met dikke mensen te ontwijken. Voor het dikke persoon is dat natuurlijk heel vervelend.
Welke impact hebben die sociale oordelen op je patiënten?
Ik zie verschillende dingen terugkomen. Sommige patiënten zijn zich sociaal gaan terugtrekken, durven zich niet te laten zien. Sommigen worden heel behulpzaam naar anderen of gaan heel erg hun best doen op het werk om het vooroordeel dat ze ‘lui’ zijn te ontkrachten.
Veel patiënten zorgen erg goed voor anderen, maar niet zo goed voor zichzelf. Ze vinden zichzelf de moeite niet waard en hebben voor hun gevoel niet ‘het recht’ om voor zichzelf op te komen.
Dat sociale ongemak, het gevoel minder te zijn dan anderen, het overcompenseren, bestaat vaak al sinds de kindertijd. Patiënten zijn het als normaal gaan zien, als iets dat bij hen hoort.
Over het algemeen zijn die oordelen niet de reden dat mensen kiezen voor bariatrische chirurgie. Maar dat heeft denk ik vooral te maken met kosten van de operatie. Doe worden pas vergoed door de verzekering als een patiënt een BMI vanaf 40 heeft of wanneer er ernstige gezondheidsproblemen zijn die direct samenhangen met overgewicht. Voor iemand die wel last heeft van de sociale oordelen, maar niet voldoet aan de andere eisen, is een maagverkleining meestal veel te duur.
Als een maagverkleining, of medicatie zoals ozempic, eerder vergoed zou worden, kan ik me voorstellen dat meer mensen die stappen zouden zetten vanwege de sociale en psychische impact van hun gewicht.
BMI staat voor Body Mass Index. Het is een maat die de verhouding tussen je lengte en je lichaamsgewicht weergeeft. Je berekent je BMI door je gewicht in kilo’s te delen door je lengte in meters in het kwadraat. Vanaf een BMI van 30 wordt er bij volwassenen gesproken van ernstig overgewicht.
Wordt het leven makkelijker voor patiënten die veel afvallen?
Meestal worden de oordelen vanuit de omgeving aanzienlijk minder als iemand veel is afgevallen De wereld is zachter voor mensen die meer voldoen aan een bepaalde uiterlijke norm, dus in die zin wordt het leven na gewichtsverlies prettiger.
Mensen voelen zich meer gezien, gewaardeerd en serieus genomen. Daardoor voelen ze ook meer de vrijheid om hun leven te leven zoals ze zelf willen. Om vrienden te kiezen, partners te kiezen en de deur uit te gaan.
Dat kan grote gevolgen hebben. Patiënten gaan zich anders verhouden tot zichzelf, maar ook tot anderen. Ze durven vaak beter hun grenzen aan te geven, maar daar blijkt niet altijd ruimte voor te zijn in hun bestaande relaties. Die relaties moeten opnieuw ingericht worden en als dat niet lukt, lopen vriendschappen of romantische relaties soms op de klippen.
Uiterlijk is uiteindelijk maar een klein stukje van wie je bent
Adri Bokma
Sowieso is het geen gegeven dat alle moeilijkheden als sneeuw voor de zon verdwijnen als een patiënt eenmaal is afgevallen. Patiënten koppelen hun slechte zelfbeeld en destructieve gewoontes soms direct aan hun uiterlijk en hebben ergens de verwachting dat gewichtsverlies die problemen zal oplossen.
In praktijk zijn negatieve patronen vaak zo diep ingebakken dat het veel tijd kost om ze te veranderen. Voor iemand die gewend is om altijd 120% te leveren op werk en niet beter weet dan negatief over zichzelf te denken, is het lastig om een andere houding te vinden en aan te nemen.
Het is mijn werk om dit met patiënten te bespreken. Om ze te helpen een aardiger voor zichzelf te zijn, om duidelijk te maken dat het leven als ‘dunner persoon’ ook niet perfect zal zijn en dat uiterlijk uiteindelijk maar een klein stukje is van wie je bent. Ik gun mijn patiënten vooral dat ze na operatie minder ongemakken ervaren, minder pijn hebben en meer kunnen genieten van zichzelf en van het leven.
Morgane Hutse (29) is geboren met een spierziekte en zit daarom al haar hele leven in een rolstoel. Ze zet zich in voor body positivity en houdt zich graag bezig met fashion en make-up. Daarnaast is ze model voor No Babes Agency, een inclusief modellenbureau. Om zich heen heeft ze een groep ruimdenkende mensen verzameld, vertelt Morgane, maar toch blijkt het moeilijk voor de buitenwereld om echt door de rolstoel heen te kijken.
Body positivity is een beweging die pleit voor acceptatie van alle lichaamstypes en het doorbreken van heersende schoonheidsidealen. . De beweging ontstond als reactie op stigmatisering van vooral dikke mensen, maar groeide uit tot een bredere emancipatiebeweging die opkomt voor iedereen lichaam dat afwijkt van de norm.
