Muriel Furrer, André Drege, Gino Mäder en Bjorg Lambrecht, het zijn maar enkele namen van professionele wielrenners die tijdens het beoefenen van hun sport om het leven zijn gekomen door een tragisch ongeval. De laatste jaren werd er in het wielrennen steeds meer en meer ingezet op aerodynamica, alles moest steeds sneller gaan, zonder dat er werd nagedacht hoe men de sport veiliger kan maken. Daar komt tegenwoordig wat verandering in.
De wetenschap staat vandaag de dag al heel ver, in het wielrennen doen ze alles voor de zogezegde marginal gains. Piepkleine aanpassingen die een beduidend positief effect hebben op de sportprestaties. Kijk maar naar de aerodynamische helmen van Team Visma – Lease a Bike, de tot in de puntjes uitgewerkte tijdrithouding van Remco Evenepoel of hoe ze steeds op zoek gaan naar een lichter kader voor de fiets van Pogacar. Die marginal gains zorgen ervoor dat de sport steeds sneller wordt, renners nemen meer risico’s en zo gebeuren er tragische ongelukken. Het aspect veiligheid werd lang onderbelicht, maar daar komt tegenwoordig verandering in door uitvindingen als de Aerobag en bedrijven als Boplan, zij willen renners beschermen als ze toch ten val komen tijdens de koers. Met cognitieve trainingen is het de bedoeling om het brein te trainen, de reflexen op punt te stellen en dat moet ervoor zorgen dat er minder valpartijen voorkomen.
Airbag voor coureurs
Bert Celis is ingenieur van opleiding en heeft heel wat ervaring in de koerswereld, hij begon bij BikeValley, een innovatief centrum voor de fietsindustrie. Zij bieden verschillende faciliteiten voor professionele renners, zoals een windtunnel voor aerodynamische tests, bike-fitting-services en lichaamsanalyses. In 2013 bouwden zij de eerste Europese windtunnel en sindsdien zijn er al heel wat grote namen gepasseerd voor testen. “Jolien D’hoore is een van de eerste die daar gemeten werd, zij heeft daarna brons gehaald op de spelen in Rio. Ook Victor Campenaerts is bij ons gepasseerd, en hij heeft daarna het werelduurrecord verbroken.”
Momenteel werkt Celis aan een airbag die wielrenners kan beschermen bij een val. Het idee is bij hem en zijn team ontstaan na de dodelijke val van Bjorg Lambrecht tijdens de Ronde van Polen in 2019. “Fietsers hebben 23 keer zoveel kans op fatale verwondingen in vergelijking met autobestuurders. Naarmate mensen ouder worden wordt dat zelfs een factor honderd.” Na een proces met veel vallen en opstaan staat er nu een versie op punt die in de zomer getest zal worden op trainingen.
De Areobag wordt gedragen als een soort rugzak en wordt vooraan op de buik vastgegespt. Bij een val zal hij in minder dan honderd milliseconden opblazen. “We hebben veel vallen bestudeerd en de snelste vallen duren altijd twee- à driehonderd milliseconden.”
Fietsers hebben 23 keer zoveel kans op fatale verwondingen bij een ongeval
Bert Celis
Renners zijn op dit moment niet voldoende beschermd als ze vallen. Een helm kan ongeveer 30% van de letsels op het lichaam voorkomen, maar al de rest is onbeschermd. “Wij willen met de Aerobag nog 30% extra beschermen. We kunnen daarmee de nek, de rug, de heupen en ook de borstkas en ribben beschermen. Daar komen ook de meeste andere letsels voor, enkel de benen zijn dan nog onbeschermd.”
Belangrijke kenmerken
De Aerobag is een plug-in die zal worden aangeboden, en heeft een aantal belangrijke kenmerken. Hij is reversible, als de airbag opblaast tijdens een koers is dat niet het einde van de wereld. “Er zijn mensen die zeggen dat als Mathieu van der Poel op het WK in Glasgow een airbag aanhad, hij nooit had kunnen winnen. Dat is omdat men meteen denkt aan de airbag van een auto, als die opblaast kan je niet zomaar verder. Dat wilden we absoluut niet.” In de airbag zit een CO2-patroon, als hij ontploft is kan je hem opnieuw opvouwen, er een nieuw CO2-patroon insteken en kan je meteen verder met je koers.
De Aerobag is een plug-in, er steekt een systeem in dat je er kan uithalen en dan kan je je aerosuit of bibshort gewoon wassen. De bedoeling is dat Celis en zijn team de airbag plug-in aanbieden aan kledingmerken, dan kan een renner eender welke bibshort gebruiken om de airbag in te pluggen. “Het is de bedoeling dat iedereen de airbag kan gebruiken, dat het universeel wordt. Het kost ook belachelijk veel geld om een merk zelf op de markt te zetten, en dan gaat het nog heel lang duren voor we hem echt in het peloton gaan zien. Op deze manier kan hij sneller ingeburgerd geraken bij de renners.”
Werking
Hoe werkt de Aerobag juist? In het systeem zit een sensor die de rugpositie kan vaststellen, maar ook de versnellingen. “Dat is een negen-assige sensor, die meet drie rotatieversnellingen, drie laterale versnellingen en ook de hoekpositie van de rug.” Die rugpositie is enorm belangrijk om vast te stellen of een renner overkop gaat. Ook het algoritme van de Aerobag kan aangepast worden, om ervoor te zorgen dat de airbag niet bij elke kleine val opblaast. “Als een renner in een afdaling gewoon onderuit over het asfalt glijdt, hoeft die airbag niet te ontploffen, omdat die daarvoor ook geen bescherming zal bieden aan de benen. Als je natuurlijk na het wegglijden tegen een vangrail botst en erover vliegt, dan zal hij wel ontploffen.”
Momenteel zijn Celis en zijn team de enige die bezig zijn met zo’n project, in 2020 heeft hij een patent neergelegd op de combinatie aerodynamica en safety. “Ik heb eens gehoord bij andere spelers in Europa die al airbags maken voor de skisport en paardensport, maar die durven er niet aan te beginnen voor het wielrennen. Omdat ze in die wereld zo hard bezig zijn met snelheid, moet alles zo licht mogelijk zijn en willen ze er niet aan beginnen. Maar ik zat al in die wereld van aerodynamica, dus ik wist dat als we die renners een klein aerodynamisch voordeel geven, dat ze dat klein beetje extra gewicht zonder problemen meedragen.”
Klaas Lodewyck, ploegleider bij Soudal-Quickstep is niet meteen laaiend enthousiast over het concept van de airbag: “Ik weet niet goed wat ik me daarbij moet voorstellen. In bepaalde koersen kan het wel, maar ik denk dat als je rijdt in temperaturen van dertig graden of warmer het ervoor kan zorgen dat je lichaam nog meer oververhit geraakt. Dat kan misschien wel iets zijn voor de toekomst maar ik zie het de komende jaren nog niet echt gebeuren.” Volgens Celis zit het er binnenkort toch aan te komen. “In de zomer gaan we onze laatste versie echt testen, en dan hoop ik dat je de Aerobag tegen volgend seizoen al in het peloton kan zien.”
Boplan
Boplan is een organisatie die voor verschillende koersen veiligheidsoplossingen voorziet. Ze zijn begonnen als bedrijf dat industriële veiligheidsoplossingen maakt voor magazijnen en fabrieken. In 2019 kwam de vraag of zij hun expertise kunnen gebruiken om het wielrennen veiliger te maken. Hun eerste samenwerking was toen met de E3-Harelbeke, maar ondertussen werken ze al samen met verschillende internationale wedstrijden.
Boplan heeft twee grote luiken in hun aanbod. Enerzijds de signalisatie, die gaat renners op voorhand waarschuwen van een mogelijk gevaar om een botsing te voorkomen. Anderzijds hebben ze producten die een impactvermogen hebben, daar waar een aanrijding niet te voorkomen is gaan zij botsabsorbeerders plaatsen. Momenteel werken ze samen met heel wat organisatoren. Flanders Classics is een grote partner, maar ook verschillende internationale wedstrijden zoals de Ronde van Polen en de Amstel Gold Race.
Wanneer een koersorganisator wil samenwerken met Boplan, verloopt dat in twee delen. “Wij gaan in conversatie met de organisatie. We stellen ons materiaal ter beschikking en daarnaast geven we ook raad waar ze best welk product plaatsen op het parcours, en wat er beter kan op vlak van safety. Meestal gebeurt die conversatie tussen ons en de safety managers van de wedstrijd”, aldus Tibo Gheysen, marketing coördinator van Boplan Sport. Momenteel heeft het bedrijf zes verschillende producten op de markt om een wielerwedstrijd te beveiligen, er is elk jaar al een nieuw product uitgebracht. “De producten die nu ter beschikking zijn moeten al heel wat problemen voorkomen. We staan steeds in contact met de verschillende stakeholders, zowel met ploegleiders als organisatoren, om op de hoogte te blijven van waar wij ons steentje nog kunnen bijdragen.”
Het is niet altijd gemakkelijk om een wielerwedstrijd te beveiligen. “Als je 100 kilometer aflegt in Vlaanderen dan passeer je minstens vier verschillende steden, in elke stad of gemeente is het verkeersmeubilair anders. Er is geen uniformiteit, dat zou het al veel gemakkelijker maken.” Ook de snel veranderende omstandigheden zorgen voor extra uitdagingen. “Als er nog ergens iets op het parcours staat moeten wij snel op de bal kunnen spelen. Wedstrijden volgen elkaar snel op en dat vergt een goede logistieke organisatie, maar dat lukt momenteel nog perfect.”
We blijven in contact om te weten waar wij ons steentje kunnen bijdragen
Tibo Gheysen
Cognitieve training
Renners beschermen wanneer ze vallen is één aspect, maar bepaalde ingrepen kunnen er ook voor zorgen dat renners minder snel bij een valpartij betrokken geraken. Vorig seizoen kwam Wout van Aert meerdere keren ten val tijdens verschillende wedstrijden, hij vertelde bij aanvang van dit seizoen dat hij zich niet altijd zichzelf voelde op de fiets, hij was niet altijd goed geconcentreerd. Om daar iets aan te doen gaan de renners bij Visma – Lease A Bike cognitieve training toevoegen aan hun normale training. Bart Roelands, professor aan de VUB en gespecialiseerd in mentale vermoeidheid is ervan overtuigd dat dit een groot verschil kan maken. “Professionele wielrenners zitten makkelijk vijf uur op de fiets tijdens een wedstrijd en moeten constant alert zijn. Cognitieve training kan daarbij helpen, om langer fris te blijven.”
Mentaal fris zijn is heel belangrijk op de fiets
Bart Roelands
Het concept van de training is simpel: “Waar we bij fysieke training ons lichaam een fysieke load opleggen, gaan we bij cognitieve training ons brein een fysieke load opleggen.” Net zoals bij fysieke training zijn er veel verschillende vormen van cognitieve training, van een simpele sudoku tot het gekende Fitlight systeem waarbij men zo snel mogelijk moet reageren op een stimulus. In dat geval een lichtje dat aangaat. “Elke vorm van training heeft ook zijn eigen effect, voor lopers is het vooral belangrijk om een snelle reactietijd te hebben maar wielrenners moeten heel lang gefocust blijven en dat vergt een ander soort oefening.” De cognitieve training heeft ook ander positieve effecten, zo kan het ook mentale druk verlichten. “Hoe beter je als topsporter kan omgaan met prestatiedruk of de druk van interviews, hoe beter je je kan focussen op je eigen prestatie. En that’s what it’s all about.” Het duurt ook even voor de effecten van de cognitieve training zichtbaar of merkbaar zijn. Recente literatuur rond brain endurance training geeft aan dat je er minstens vier weken intensief mee bezig moet zijn voor er effect van te merken is. “Je blijft natuurlijk ook niet stijl omhoog gaan qua prestatie, op een gegeven moment zit je op een platform, op het beste van je kunnen.”
Rol van de UCI
Hoe kijken mensen die dagelijks actief zijn in het peloton naar deze veranderingen en naar de veiligheid in het wielrennen? Klaas Lodewyck is zelf profrenner geweest en is momenteel ploegleider bij Soudal-Quickstep, volgens hem mag de UCI een grotere verantwoordelijkheid opeisen in dit hele proces. “Momenteel heeft de UCI een passieve rol, achteraf zullen ze soms organisatoren berispen of sancties opleggen maar eigenlijk moeten ze vooraf het parcours veel beter controleren, en sneller beslissingen durven nemen. Maar vaak zitten ze in hun ivoren toren en zijn ze blind voor wat er rondom hen gebeurt.” Hij geeft als voorbeeld de Ster van Bessèges, waar in de tweede en derde rit een auto op het parcours kon komen. Na de derde rit besloten tien teams dan ook om uit de race te stappen. “Er is al lang geweten dat er daar zo’n taferelen aan de gang zijn, er staan niet genoeg mensen langs de kant en het verkeer is precies gewoon open. Dan moet de UCI op voorhand actie ondernemen in plaats van achteraf te gaan beboeten. Dat vind ik de handen voor de ogen doen en de andere richting uitkijken.” Binnen de ploeg verkennen ze zelf altijd het hele parcours via een speciaal programma, zij weten iedere vluchtheuvel en elk gevaarlijk punt zijn. Bepaalde mensen binnen de ploeg kunnen dan ook ergens terecht met bepaalde bezorgdheden, maar dat gebeurt niet altijd. “Er is precies ergens een schrik, om te hard tegen de UCI in te gaan. Daarom denk ik dat er nood is aan een soort enquête die anoniem ingevuld kan worden maar wel achteraf publiekelijk bekendgemaakt wordt. Zo zouden er veel meer problemen aangekaart worden.”
Ook al horen valpartijen er af en toe wel bij, volgens Lodewyck. “Het is zoals in een boksring stappen en zeggen dat je geen slagen wil krijgen. Vroeger zei men dat je pas een echte renner was wanneer je voor de eerste keer je sleutelbeen had gebroken.”
De UCI zit in een ivoren toren en is blind voor wat er rondom hen gebeurt
Klaas Lodewyck
Wel of geen oortjes?
Ook vanuit de UCI worden soms bepaalde maatregelen voorgesteld, zoals koersen zonder oortjes. Maar het WK van 2024 in Zürich heeft nog maar eens bewezen hoe belangrijk die kunnen zijn. De 18-jarige renster Muriel Furrer kwam in de tijdrit ten val in een gladde bocht, buiten het oog van alle camera’s en de koerskaravaan. Een halfuur na aankomst vroeg de Zwitserse federatie aan de organisatie waar hun renster was, en pas dan gingen de alarmbellen af. Furrer zou enige tijd onopgemerkt aan de rand van een bos hebben gelegen voor ze gevonden werd. Een dag later bezweek ze aan haar verwondingen in het ziekenhuis. Op een WK wordt zonder oortjes gereden, dus kon Furrer zelf niemand oproepen toen ze gevallen was. Er is geen zekerheid dat ze nog geleefd zou hebben moest ze wel een oortje gedragen hebben, maar ze had wel iemand kunnen contacteren als ze nog bij bewustzijn was.
Het zou een aderlating zijn moesten de oortjes afgeschaft worden
Klaas Lodewyck
Ook Lodewyck is geen voorstander van het verbod. “Dat maakt het volgens mij alleen maar gevaarlijker. Als je niets kan aangeven aan je renners dan heb je een losgeslagen groep van 150 coureurs en daar ben ik geen voorstander van.” Veel mensen zijn net geen voorstander van de oortjes omdat ze vinden dat de koers te hard gestuurd wordt en omdat het de renners te hard afleidt. “Ik spreek sowieso niet heel veel in de radio en als je je renners goed brieft weten zij perfect wat ze moeten doen en moet je enkel af en toe kleine dingen bijsturen.” Er zijn ook mensen die een systeem voorstellen waarbij twee renners van de ploeg een oortje dragen en de rest niet, maar dat maakt het volgens Lodewyck net gevaarlijker. “Die twee renners zijn op de hoogte van een bepaald gevaar en moeten hun ploegmaats op de hoogte stellen, maar in een peloton is dat niet altijd even gemakkelijk. We hebben vorig jaar een proef gedaan in de Ronde van Polen waarbij enkele renners vooraf wel positief waren, maar nadien waren ze zeker geen voorstander meer. Het zou een aderlating zijn moesten de oortjes afgeschaft worden.”
De CEO van Soudal-Quickstep, Jurgen Foré is het hiermee eens. In een open brief, die hij schreef naar aanleiding van een val in Milaan – San Remo, pleit hij voor meer veiligheid. Milaan – San Remo 2025 zal voor altijd de geschiedenis ingaan door de iconische strijd tussen Tadej Pogacar en Mathieu van der Poel, maar ondertussen was het bij de Wolfpack alle hens aan dek. De jonge beloftevolle renner Martin Svrcek crashte in de afdaling van de Cipressa, hij ging over een vangrail en viel drie meter naar beneden. “Gelukkig was hij bij bewustzijn en riep hij om hulp via de ploegradio. Onze ploegleiders hadden meteen de reflex om de wagen te stoppen en terug te lopen. Na 500 meter vonden ze hem en konden ze hem verzorgen”, aldus Foré in zijn open brief. Omdat Svrcek nog geen naamsbekendheid heeft ging dit nieuws wat verloren in de stroom van artikels over de titanenstrijd die ondertussen vooraan gaande was. Foré stelt in zijn brief zes punten voor ter verbetering van de veiligheid in de koers, waaronder het feit dat oortjes altijd aanwezig moeten zijn. Maar ook een trackingsysteem waarmee elke renner gevolgd kan worden, beschermende kledij en verbeterde helmen staan op het lijstje van de kersverse CEO van de Wolfpack.
Het begrip veiligheid heeft voor iedereen een andere betekenis, maar er is duidelijk nog wat werk aan de winkel in de wielerwereld. Het is belangrijk dat iedereen op dezelfde golflengte zit en de handen in elkaar slaat om van deze mooie sport een veiligere sport te maken.
