De gemeenteraadsverkiezingen in Nederland zijn net achter de rug. De stemmen zijn geteld en er worden nieuwe coalities gevormd. Maar de verkiezingen verlopen er anders dan bij ons. Waar zitten precies de verschillen?
Featured image gegenereerd door AI (ChatGPT)
Audioreportage: gemeenteraadsverkiezingen
Auteurs | Evy Slabbekoorn, Phoebe Peeters
Het systeem
Waar in België om de zes jaar een gemeenteraadsverkiezing plaatsvindt, organiseert Nederland deze om de vier jaar. Vroeger was er in België stemplicht voor de gemeente- en provincieraadsverkiezingen, maar deze is sinds 13 oktober 2024 afgeschaft. Dat betekent dat er nu geen opkomstplicht meer is, maar je wel gebruik kan maken van je stemrecht.
Nederland heeft de stemplicht al afgeschaft in 1970. Zij hebben al langer zelf de keuze om te gaan stemmen voor de gemeenteraadsverkiezingen.
Wat zou er gebeuren als er stemplicht komt in Nederland?
Wethouder Paul de Beer uit Roosendaal ziet zowel kansen als gevaren: “Als wij plotsklaps stemplicht zouden invoeren, krijg je misschien meer proteststemmen op partijen die vinden dat alles 180 graden anders moet. Je loopt dan het gevaar dat mensen ongeïnformeerd hun stem gaan uitbrengen. Langs de andere kant is het goed te verantwoorden in het burgerschap. Een burger heeft niet alleen rechten, maar ook plichten, verantwoordelijkheden.”
In beide landen mogen zowel EU-burgers als niet-EU-burgers stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen, al zijn de voorwaarden anders. In België moeten burgers van de Europese Unie ingeschreven zijn in de gemeente en zich vooraf registreren op de kiezerslijst om te gaan stemmen. Dan geldt de opkomstplicht. Niet-EU-burgers moeten minstens vijf jaar legaal en ononderbroken verblijven in België, ingeschreven staan in het volksregister van de gemeente, een verklaring ondertekenen dat ze de Belgische grondwet en wetten respecteren en zich actief laten registreren vooraleer ze mogen deelnemen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in Nederland mogen EU-burgers stemmen als ze in de gemeente wonen en niet-EU-burgers wanneer ze er minimaal 5 jaar legaal verblijven. Je wordt er automatisch geregistreerd als kiezer. Je hoeft er geen aparte aanvraag voor te doen, zoals in België.
Wie bestuurt de gemeente?
In België bestaat het gemeentebestuur uit de gemeenteraad en het college van burgemeester en schepenen. De schepenen zijn een onderdeel van de gemeenteraad. In Nederland is sinds 7 maart 2002 de Wet dualisering gemeentebestuur ingevoerd. Daardoor zijn het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad twee afzonderlijke organen geworden. Wethouders mogen geen lid zijn van de gemeenteraad en maken dus geen deel uit van dat orgaan. Zo is er een duidelijke scheiding tussen bestuur en controle: de gemeenteraad stelt het beleid vast en controleert, terwijl het college van burgemeester en wethouders het beleid uitvoert.
De stemprocedure
Voorkeurstemmen spelen in België een grote rol. De volgorde van de partijlijst met kandidaten is minder bepalend. Kandidaten met veel stemmen kunnen hoger geplaatsten inhalen. Persoonlijke populariteit speelt in België een grote rol. In grote tegenstelling tot België is de rangorde van kandidaten op de partijlijst in Nederland heel bepalend. De kandidaten komen volgens de volgorde van de partijlijst in de gemeenteraad. Voorkeurstemmen zijn er minder van vanzelfsprekend en komen niet vaak voor.
Als een Belg aan een Nederlands stembureau komt, krijgt hij een flashback naar het verleden. Je moet je stem er namelijk uitbrengen op papier. Heel belangrijk is dat dit enkel is toegestaan met een rood potlood. De stemmen worden er namelijk met de hand geteld. De rode kleur zorgt voor een snellere zichtbaarheid van de stem. Er werd elektronisch gestemd in Nederland van 1990 tot 2007, maar vanwege veiligheidsrisico’s en gebrek aan controleerbaarheid is er teruggeschakeld op het stemmen op papier. In België is er al sinds 1994 grootschaliger gebruik van elektronisch stemmen en is dit intussen ingeburgerd.
Stemgedrag over de grens
De opkomst van de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026 is 53,77 procent. Dat ligt nog een pak lager dan de gemiddelde 63,6 procent van de Belgische gemeenteraadsverkiezingen op 13 oktober 2024. Een mogelijke verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat Nederland automatisch alle niet-EU- en EU-burgers registreert die zijn ingeschreven in de gemeente en zij er misschien geen gebruik van maken. Dat trekt het gemiddelde naar beneden.
“De landelijke politiek is vrij onrustig geweest met een hoop kabinetten die de rit niet hebben uitgezeten en een ellenlange formatie. Vorig jaar was er nog een landelijke verkiezing, waardoor de mensen nu misschien verkiezingsmoeheid hebben vertoond.”, aldus Freek Lieve Verhulst en Jan Martens, journalisten BN DeStem Roosendaal.
