In een afgelegen hoek van het Surinaamse regenwoud, ver weg van de Westerse wereld, weerklinken de stemmen van de Marrongemeenschappen. Monikondee, de nieuwste documentaire van Lonnie van Brummelen, Siebren de Haan en Tolin Alexander, brengt geen typisch klimaatalarm maar een cruciale vraag: wat verliezen we als we het regenwoud verliezen? De film die zijn première beleefde op het jaarlijkse Parijse documentairefestival: Cinéma du Réel, houdt ons een confronterende spiegel voor: natuurverlies is ook cultuurverlies, en dat verlies gaat sneller dan we denken.
“Het duurt veel te lang voordat de wereld beseft wat er gebeurt”
Siebren De Haan
Kapitalisme neemt over
“Money has become our master,” zegt Alexander, die deels opgroeide in het binnenland van Suriname. De kapitalistische logica, die winst boven alles stelt, rukt onbedwingbaar op. Ook diep in het regenwoud verdwijnen de oude levenswijzen. “Wij waren ooit een deel van het ecosysteem,” vertelt hij. “Maar we zijn een bedreiging geworden. Als wij verdwijnen, verdwijnen ook planten, dieren, gewoontes en verhalen.” Monikondee portretteert de Marron-gemeenschappen diep in het binnenland: nazaten van tot slaaf gemaakte Afrikanen die hun vrijheid bevochten en een bestaan opbouwden midden in de jungle. Voor hen is de natuur niet enkel decor, het is ook een bron van voedsel en bescherming. Toch wordt hun ecosysteem steeds verder onder druk gezet. Door klimaatverandering mislukken oogsten. Droogtes en overstromingen maken gronden onbruikbaar. Waar ooit onafhankelijkheid heerste, groeit nu afhankelijkheid: van winkels, van import, van geld.
De problemen blijven onzichtbaar
De makers laten zien hoe dat alles stil en haast onzichtbaar gebeurt. “Als er hier een grote droogte is,” vertelt Van Brummelen, “hebben mensen onmiddellijk niets meer te eten. Er zijn geen winkels die hen opvangen.” Tijdens een onderzoeksreis in 2022 stonden dorpen maandenlang onder water, zonder dat iemand in de hoofdstad Paramaribo echt alarm sloeg. “Het duurt veel te lang voordat de wereld beseft wat er gebeurt,” zegt De Haan.
De film toont ook aan hoe klimaatverandering geen toekomstig probleem is, maar dagelijkse realiteit. Waar men in het Westen nog denkt dat de crisis iets van later is, leven de gemeenschappen in Suriname aan de frontlinie van de verandering. “Door droogtes en overstromingen kunnen mensen hun kostgronden vaak lange tijd niet meer bewerken,” legt Alexander uit. “Ze worden afhankelijk van voedselimport, en dat verwoest een cultuur die eeuwenlang zelfvoorzienend was.”
Maar het gevaar komt niet alleen van natuurverstoringen. De ontdekking van grote olievoorraden voor de Surinaamse kust werpt nieuwe dreigingen op. Buurland Guyana werd in korte tijd een van de rijkste landen van Zuid-Amerika door olieontginning, maar tegen hoge ecologische en sociale kosten. “Dat maakt het dilemma alleen maar schrijnender,” zegt De Haan. “Tussen de nood aan economische vooruitgang en het behoud van wat onbetaalbaar is.”
“Het is niet alleen een Westers probleem. Dit gaat over iedereen”
Tolin Alexander
Zelfreflectie voor iedereen
Volgens Alexander is Monikondee niet enkel een aanklacht, maar ook een uitnodiging tot zelfreflectie: “Wij Marrons zijn ook deel van dat systeem geworden. Het is niet alleen een Westers probleem. Dit gaat over iedereen.” Hij introduceert het concept van bakaa libi: het inzicht dat we geen afstand kunnen nemen van de natuur zonder uiteindelijk onszelf te verliezen. “De tijd dat we dachten dat we de natuur konden gebruiken zonder eraan verbonden te zijn, loopt ten einde.”
De documentaire, die bekroond werd met de Intangible Cultural Heritage Award op Cinema du Réel, is niet louter een registratie van bedreigde tradities. Ze daagt uit om compleet anders te denken over vooruitgang. Want uiteindelijk, zoals Alexander het bondig samenvat: “Als wij de natuur verliezen, verliezen we onszelf.”
