Cybercriminaliteit lijkt voor veel mensen nog altijd iets abstracts, maar steeds meer Belgen worden ermee geconfronteerd. Dat blijkt uit cijfers van Safeonweb, een initiatief van het Centrum voor Cybersecurity België (CCB) met als missie het informeren en sensibiliseren van de bevolking rond cybersecurity. In 2025 bezochten maar liefst 1.900.000 mensen het platform.
Cybercriminaliteit is criminaliteit waarbij ICT zowel het middel als het doelwit is. Het wordt gepleegd door individuele cybercriminelen of organisaties om geld te verdienen. Voorbeelden zijn hacking, ransomware en phishing.
Wie zijn de cybercriminelen?
Het is als burger moeilijk voor te stellen hoe een cybercrimineel eruitziet. We hebben daar geen beeld van, aangezien het allemaal online gebeurt. We weten niet vanwaar ze komen of wie er achter de schermen zit. Wat we wel weten is dat cybercriminelen meestal in groep opereren. Heel vaak is dat dan ook in een professionele context. Het individuele risico om gepakt te worden is daardoor veel kleiner.
De Federale Gerechtelijke Politie (FGP) treedt op wanneer er sprake is van een internationale context. “Het is voor ons belangrijk dat het gaat over een criminele organisatie”, zegt Christophe Van Bortel, Diensthoofd Regionale Computer Crime Unit FGP Antwerpen. “Dat heeft tot gevolg dat we op meerdere aangiftes tegelijkertijd gaan werken.”
“In het kader van phishing bijvoorbeeld behandelen we niet één dossier van één slachtoffer. We kijken naar wat we ‘clusters’ noemen. Als we zien dat er nationaal twintig slachtoffers zijn die allemaal gecontacteerd werden door hetzelfde telefoonnummer, weten we dat er een verband is. Op die manier proberen we phishingbendes in kaart te brengen.”
Internationale context
Maar waar komen die bendes vandaan? “Als we spreken over phishing, zien we dat het eerder lokaal is. Oplichters zijn vooral afkomstig uit België en Nederland”, vertelt Van Bortel. Toch merkt de politie dat ook hier de internationalisering toeneemt, onder meer door technologische evolutie. “Er zijn dossiers waarin we zien dat phishingpanels ontwikkeld en beheerd worden vanuit Marokko.”
“Wanneer we spreken over ransomware en hacking, situeren we ons meteen in een internationale context”, verduidelijkt Van Bortel. “Dan komen de daders vaak uit Oost-Europa of Azië.” Bij andere vormen van online oplichting, zoals investeringsfraude of romance scams, worden regelmatig verbanden gelegd met Afrika.
Iedereen kan slachtoffer worden
“Mij zal het niet overkomen.” Het is een gedachte die veel mensen hebben als het over cybercriminaliteit gaat. Ze zijn immers voorzichtig, klikken niet zomaar op links en ze vertrouwen op hun gezond verstand. Maar cybercriminelen worden steeds slimmer. Ze spelen in op vertrouwen, tijdsdruk en emoties. De slachtoffers zijn dan ook geen onoplettende of naïeve mensen. Het zijn mensen zoals u en ik.
Psychologie achter online oplichting
Hoe komt het nu toch dat we zo makkelijk in de val worden gelokt? Cybercriminelen gebruiken psychologische tactieken om mensen te overtuigen bepaalde handelingen uit te voeren. Als we naar cybercriminaliteit kijken denken we vaak dat het heel technisch is, maar er zit ook een menselijke kant aan die je niet mag vergeten. Dat zegt Veerle Peeters, oprichter van het bedrijf CybHERstrong, opgeleid als sociologe en criminologe.
“Ik verwijs altijd naar een boek van oud-hoogleraar psychologie Robert Cialdini over influence. Hij zegt dat mensen heel irrationeel zijn als ze beslissingen nemen. We worden hard beïnvloed door emotie.” Daarnaast zijn er ook andere triggers waar mensen voorspelbaar op reageren. “Dat is autoriteit, urgentie en wederkerigheid”, verduidelijkt Peeters.
Die triggers komen volgens haar duidelijk terug in klassieke phishingmails. “Meestal lijkt het alsof die mails komen van iemand met autoriteit, zoals een bankdirecteur, overheidspersoneel of je baas. Op die manier stel je iets minder snel in vraag en ben je sneller geneigd te handelen.”
Daarbovenop speelt urgentie een grote rol. “Slachtoffers krijgen vaak te horen dat ze slechts beperkte tijd hebben om te reageren. Zodra mensen onder tijdsdruk staan, schakelen ze over van nadenken naar handelen”, aldus Peeters.
Ten slotte is er het principe van wederkerigheid. “Mensen krijgen eerst iets aangeboden, zoals een voordeel of een behulpzame indruk, waardoor ze zich onbewust verplicht voelen om iets terug te doen”, zegt Peeters. “Zodra je zegt dat je wil helpen, ontstaat er een soort engagement.”
Bewustmaking bij jongeren
Volgens Katrien Eggers van het CCB kan digitale bewustwording op elke leeftijd worden aangeleerd. “Bij jonge kinderen ligt de focus vaak op online pesten en de gevaren van sociale media. Dat is belangrijk, maar ik ben ervan overtuigd dat je meer kan doen. Zo kan je kinderen van negen jaar al leren hoe ze tweestapsverificatie (2FA) moeten gebruiken, of hen ervan bewustmaken dat ze niet zomaar informatie online mogen delen.”
“Elke vorm van educatie is nuttig. Of het nu gaat om een game, een bordspel of een serieuzer lespakket zoals de EDUbox.”
Katrien Eggers
Interactieve lespakketten
Safeonweb probeert via lespakketten kinderen en jongeren van jongs af aan bewust te maken van cybercriminaliteit en online veiligheid. Op de website vind je het lesmateriaal terug dat ze samen met externe partners, zoals de VRT of Technopolis, hebben ontwikkeld. “We hebben onder andere meegewerkt aan de EDUbox Cybersecurity van de VRT”, vertelt Eggers. “Die leert jongeren hoe ze digitale tools juist en verantwoord gebruiken.”
Opvallend is dat veel van het materiaal een interactieve vorm heeft, zoals een bordspel of een game. “Elke vorm van educatie is nuttig. Of het nu gaat om een game, een bordspel of een serieuzer lespakket zoals de EDUbox.”
Stripverhaal over online veiligheid
In het verleden maakte Veerle Peeters een stripverhaal over online veiligheid om jongeren online wegwijs te maken. De strip is gemaakt voor 10-12 jarigen.
Volgens haar is er bij ouders en leerkrachten nog te weinig bewustzijn over de risico’s van de online wereld. “Vanuit mijn ervaring zitten we met een generatie ouders die niet digitaal zijn opgegroeid. Veel ouders en ook leerkrachten weten niet goed hoe ze daar met hun kinderen over moeten praten. Mijn stripverhaal kan hen daarbij helpen.”
Daarnaast wijst ze op een groeiend risico in online omgevingen zoals gamingplatformen. Daar zouden cybercriminelen steeds vaker jongeren proberen te rekruteren. Volgens Peeters is dat geen nieuw fenomeen: “Vroeger gebeurde iets gelijkaardigs door terroristische groeperingen die jongeren probeerden te beïnvloeden via het internet.”
De rol van banken
Banken zijn nauw betrokken bij cybercriminaliteit. Het centrale meldpunt van KBC (Secure4U) behandelt elke dag zo’n 1000 meldingen van mogelijke fraude. Veel mensen vinden dat banken meer moeten doen voor slachtoffers van oplichting. Luc Fierens, bankdirecteur van KBC Lier, denkt hier anders over: “Mensen hebben in de eerste plaats een eigen verantwoordelijkheid. Je kan moeilijk zeggen dat banken verantwoordelijk zijn voor klanten die hun bankgegevens delen met derden.”
“Als we transacties zien die niet passen bij uw rekeningverloop, worden die automatisch tegengehouden.”
Luc Fierens
Beschermingsmaatregelen
KBC Bank werkt aan verschillende manieren om haar klanten beter te beschermen tegen cybercriminaliteit. Ze hebben een tool bedacht waarmee mensen onderscheid kunnen maken tussen een frauduleus en een echt telefoongesprek. Als je in gesprek bent met iemand die zich voorstelt als een KBC-medewerker, kan je in KBC Mobile met de ‘Check je gesprek’-knop controleren of dit echt het geval is. “Zo ben je er zeker van dat je met een KBC-medewerker spreekt. Kunnen we het gesprek niet bevestigen? Dan is je gesprekspartner mogelijk een oplichter”, aldus Fierens.
Een tweede maatregel die KBC neemt, is het invoeren van een zogenaamde ‘engelbewaarder’. Dit is een vertrouwenspersoon die wordt gecontacteerd als de bank een verdachte transactie vaststelt. Deze oordeelt of de betaling al dan niet mag doorgaan. De ‘engelbewaarder’ is dus een menselijke vorm van tweestapsverificatie. “KBC doet al langer aan monitoring”, benadrukt Fierens. “Als we transacties zien die niet passen bij uw rekeningverloop, worden die automatisch tegengehouden.”
Handige tools voor burgers
Safeonweb biedt enkele handige tools aan om jezelf beter te beschermen tegen cybercriminaliteit. De Safeonweb-browserextensie zal je waarschuwen als je een onveilige website bezoekt. “De extensie, een programmaatje dat je in je browser installeert, licht groen op als we de website die je wilt bezoeken kunnen authenticeren. Dit wil zeggen dat we weten wie de eigenaar is van de website. Licht de extensie oranje op, dan laat je best geen persoonlijke gegevens achter op de website”, raadt Katrien Eggers aan. “In het geval van een rode extensie bezoek je de website liefst niet, omdat die simpelweg niet veilig is.”
Tenslotte kunnen burgers verdachte berichten doorsturen naar verdacht@safeonweb.be. Die worden dan onderzocht door een team van cyberexperten. “Als je in België naar een verdachte website surft die bij ons gekend is, ga je rechtstreeks naar een waarschuwingspagina. Daarom is het belangrijk dat mensen zoveel mogelijk verdachte websites naar ons mailen, zodat we die URL’s kunnen controleren en laten omleiden.”
