In haar begrotingsakkoord voor 2026 zet de Vlaamse regering stevig het mes in de uitgaven. Zo verdwijnt er 3,5 miljoen euro uit het sociaal-cultureel volwassenenwerk. Zowel Vlaams-nationalistische als linkse middenveldorganisaties zien daardoor hun subsidies slinken. Opvallend: zes organisaties verliezen hun subsidies ondanks een positieve beoordeling door een onafhankelijke commissie. Volgens de regering namen zij niet duidelijk genoeg afstand van de radicale klimaatbeweging ‘Code Rood’.
Hoe werd bepaald welke middenveldorganisaties subsidies krijgen en welke niet? De Vlaamse regering deed daarvoor een beroep op een onafhankelijke beoordelingscommissie. Die commissie evalueerde de subsidieaanvragen op basis van verschillende criteria, waaronder inhoudelijke kwaliteit, doelmatigheid en de zakelijke en financiële onderbouwing. Organisaties met een negatieve beoordeling verloren in principe hun subsidies. Organisaties met een positieve evaluatie kwamen nog in aanmerking voor subsidies, al kon de Vlaamse regering beslissen om het subsidiebedrag te verlagen of uitzonderlijk toch geen subsidies toe te kennen.
Code Rood is een Belgische klimaatactiegroep die bekendstaat om directe acties en burgerlijke ongehoorzaamheid om aandacht te vragen voor de klimaatcrisis en de rol van grote vervuilende sectoren. Volgens de Vlaamse overheid zijn sommige middenveldorganisaties gesanctioneerd omdat ze vermeende banden zouden hebben met Code Rood of omdat ze die acties niet duidelijk genoeg zouden veroordelen. De overheid motiveert dat soort beslissingen vanuit de wens om subsidies te koppelen aan duidelijke grenzen rond activisme en om geen overheidsmiddelen te laten terechtkomen bij organisaties die volgens haar betrokken zijn bij of steun verlenen aan acties die als radicaal of mogelijk illegaal worden beschouwd.
De besparingen zorgen niet alleen voor financiële onzekerheid, maar ook voor heel wat frustratie bij de betrokken middenveldorganisaties. Sommigen spreken van een politieke beslissing en trekken de objectiviteit van het proces in twijfel. Anderen voelen zich onterecht geviseerd door hun vermeende link met klimaatactivisme. Ik trok op pad en sprak met de verschillende betrokkenen.
Besparingen op middenveld roepen vragen op over politieke sturing “Subsidies mogen geen middel worden om kritische stemmen te smoren”
De discussie over de besparingen in het sociaal-cultureel volwassenenwerk is uitgegroeid tot meer dan een louter budgettaire oefening. De beslissing van de Vlaamse regering om subsidies in te trekken bij verschillende middenveldorganisaties, ondanks positieve evaluaties, roept vragen op over de manier waarop politieke overwegingen meespelen in subsidiedossiers. Vooral de verwijzing naar mogelijke banden met Code Rood zet het debat op scherp en leidt tot stevige kritiek vanuit het veld. Evelien Willems, postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit Antwerpen, doet onderzoek naar de wisselwerking tussen belangengroepen, publieke opinie en overheidsbeleid. Willems licht toe welke risico’s politieke sturing kan inhouden voor het middenveld.
“De overheid probeert organisaties in zekere mate altijd te sturen wanneer ze subsidies toekent. Omdat het om belastinggeld gaat, zijn daar logischerwijs voorwaarden, criteria en verantwoordingsmechanismen aan verbonden. Zo moeten organisaties kunnen aantonen hoe ze de middelen gebruiken en waarvoor die worden ingezet. Er is altijd een zekere vorm van sturing aanwezig.”
Dat roept vragen op over hoe begrippen als “extremistisch” of “radicaal” precies worden gedefinieerd.”
Evelien Willems
Is sturing door de overheid dan problematisch?
“Overheidssturing op zich hoeft niet problematisch te zijn. Het wordt problematisch wanneer subsidies worden ingezet om organisaties monddood te maken of hun werking onmogelijk te maken.”Willems verwijst naar recente voorstellen op zowel federaal als Vlaams niveau. “Federaal wil de regering voorkomen dat organisaties die als extremistisch worden beschouwd nog subsidies ontvangen. Dat roept vragen op over hoe begrippen als “extremistisch” of “radicaal” precies worden gedefinieerd.”
Ook op Vlaams niveau ziet ze een gelijkaardige evolutie, waarbij organisaties soms worden omschreven als te activistisch of ideologisch te rigide. In het debat rond de subsidies wordt daarbij onder meer verwezen naar vermeende banden met Code Rood en naar het al dan niet scherp veroordelen van acties van die beweging.“Het risico schuilt erin dat organisaties hierdoor minder ruimte krijgen om een kritische en autonome stem op te nemen binnen het maatschappelijk debat.”
Kunnen subsidies worden gebruikt om organisaties in een bepaalde richting te duwen?
“Subsidies kunnen wel degelijk worden gebruikt om organisaties in een bepaalde richting te sturen. Die sturing gebeurt onder meer via beleidsprioriteiten en voorwaarden die de overheid koppelt aan subsidiëring. Zo verwacht de Vlaamse overheid vaak dat organisaties zich expliciet richten op een Nederlandstalig publiek. Via zulke criteria en randvoorwaarden kan de overheid dus mee bepalen welke accenten organisaties leggen in hun werking.”
Het gaat vaak slechts om een beperkt aantal organisaties, terwijl het brede middenveld erg divers is en veel organisaties net een gematigde houding aannemen
Evelien Willems
Als je deze situatie breder bekijkt, wat zegt dat dan over de relatie tussen de overheid en het middenveld vandaag?
“De relatie tussen overheid en middenveld dreigt door dit soort discussies meer onder spanning te komen staan. Het is een zorgwekkende evolutie dat middenveldorganisaties steeds vaker collectief worden beschuldigd van polarisering, zonder voldoende onderscheid te maken tussen de verschillende soorten organisaties en hun maatschappelijke rol.”
“Het gaat vaak slechts om een beperkt aantal organisaties, terwijl het brede middenveld erg divers is en veel organisaties net een gematigde houding aannemen. Door alles op één hoop te gooien, dreigt de politiek zelf bij te dragen aan verdere polarisering.”
“Kritische stemmen en tegenmachten zijn essentieel binnen een democratische samenleving, onder meer tegenover bedrijfsbelangen en andere institutionele machten. Subsidies spelen een belangrijke rol om die tegenmacht mogelijk te maken. Wanneer die ondersteuning wegvalt, dreigt het maatschappelijke speelveld nog ongelijker te worden dan het vandaag al is.”
“Een aanval op onze democratie”: middenveld trekt mee door Brussel tijdens nationale staking
Tijdens de nationale staking van 12 mei trekken ook middenveldorganisaties door de straten van Brussel. Met muziek, slogans en protestacties uiten ze hun onvrede over de besparingsplannen van de Vlaamse regering. Verschillende organisaties verliezen subsidies, volgens de overheid onder meer vanwege vermeende banden met actiegroep Code Rood. Volgens de betrokken organisaties gaat het niet alleen over geld, maar ook over de ruimte voor kritisch maatschappelijk engagement.
