Ja of nee? Het lijkt eenvoudig, maar in zedenzaken is dat zelden het geval. In 2022 werd het seksueel strafrecht hervormd. Sindsdien staat het begrip toestemming centraal in de wet. Wat weten jongeren hierover, en zijn ze voldoende geïnformeerd?
Campagnes, zoals die van Sensoa, roepen op om toestemming te vragen. Weten jongeren voldoende wat instemming precies inhoudt en hoe ze die kunnen vragen? Experten uit verschillende domeinen geven hierover uitleg.
Toestemming centraal in de wet
Voor deze hervorming draaide het seksueel strafrecht rond geweld, dwang en verzet. Door de hervorming van 2022 staat toestemming centraal.
Volgens advocate Manon Cop, gespecialiseerd in zedenzaken, is deze hervorming een evolutie naar een ‘ja-is-ja-systeem’. “We komen van een ‘nee-is-nee beleid’”, zegt ze.
Sommigen zien die evolutie als positief, anderen als het ontstaan van een grijze zone in de wet.
Art. 417/5 Sw.: “Toestemming veronderstelt dat deze uit vrije wil is gegeven. Dit wordt beoordeeld in het licht van de omstandigheden van de zaak. De toestemming kan niet worden afgeleid uit de loutere ontstentenis van verweer van het slachtoffer. En de toestemming kan worden ingetrokken op elk ogenblik voor of tijdens de seksuele handeling.”
Artikel 417/5 van het Strafwetboek stelt vier essentiële elementen: toestemming moet uit vrije wil worden gegeven, ondubbelzinnig zijn, specifiek en geïnformeerd zijn.
Liesbet Stevens, adjunct-directeur van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen en gastdocent aan KU Leuven, licht toe wat die wijziging betekent. “Sinds 1989 was toestemming al het doorslaggevende element bij verkrachting. Bij andere seksuele misdrijven was dat minder duidelijk.” Het toont aan dat er nood was aan een expliciete definitie.
Wanneer is toestemming vrijwillig?
Liesbet Stevens geeft een voorbeeld om te verduidelijken wanneer de toestemming niet vrijwillig is. “Een hoogbejaarde vrouw is voor haar eten volledig afhankelijk van de voedselbedeling van het OCMW. De persoon die deze maaltijden aan huis aflevert zegt dat hij de maaltijden kan weggooien zonder dat iemand het weet dat de vrouw haar eten niet gekregen heeft. Dit is een voorbeeld van de kwetsbare positie van de vrouw en de machtsongelijkheid.”
De vrijwilligheid van een gegeven toestemming wordt beoordeeld op basis van de omstandigheden. Het is ook zo dat toestemming niet vaststaat. Tijdens de seks kan iemand namelijk van gedachten veranderen. Toestemming moet dus altijd gespecificeerd zijn.
Stilte is geen toestemming
Het lijkt alsof je instemt wanneer je niets zegt. Dit is allesbehalve het geval. Er is aangetoond dat slachtoffers kunnen verstijven van de angst. Daarom moet de wilsuiting ondubbelzinnig zijn vertelt Liesbet Stevens: “Je moet je wil uitdrukkelijk uiten om een seksuele handeling te ondergaan of te stellen. Die mag niet worden afgeleid uit het louter ontbreken van verzet van het slachtoffer.” Deze zin is van belang, omdat we dus kunnen spreken van die freeze-reactie die kan optreden bij slachtoffers. Maar ook de fawn-reactie, een meewerkende reactie die ervoor zorgt dat slachtoffers meewerken in de hoop dat het geweld dan sneller voorbij zal gaan of minder zwaar zal zijn.
De toestemming moet geïnformeerd zijn. Stevens geeft het fenomeen van stealthing als voorbeeld. In deze situatie spreken de sekspartners af om een condoom te gebruiken. Maar op een zeker moment doet de man het condoom stiekem uit en penetreert hij zijn partner zonder condoom. Op dat moment is er geen geïnformeerde toestemming.
Wanneer toestemming per definitie ontbreekt
Er zijn situaties waarin er geen ruimte is voor interpretatie. In deze gevallen kan er op geen manier sprake zijn van wederzijdse wil.
Het lijkt duidelijk wanneer instemming geldig is en wanneer niet, maar toch zijn er soms moeilijkheden. Zo staat er in de wet dat er geen sprake kan zijn van een geldige toestemming wanneer een persoon door de invloed van alcohol of drugs, niet meer in staat is om uit vrije wil toe te stemmen. Wanneer iemand te dronken is, valt dat niet altijd even duidelijk in te schatten. Dat roept de vraag op of het in de wet explicieter kan aangegeven worden. Zedenadvocaat Manon Cop legt uit waarom dit moeilijk is.
“Een vast intoxicatiepercentage inschrijven, zou ook geen oplossing zijn. Omdat dit verschilt van persoon tot persoon,” legt Manon Cop uit. Cop benadrukt dat er bijkomende verduidelijking nodig is.
Wanneer iemand onder invloed is, kan er geen sprake zijn van wederzijdse wil. Daarnaast zijn er nog situaties waarin er geldige toestemming uitgesloten wordt.
“Zedenzaken zijn zelden zwart-wit”, Manon Cop
Hoewel de wet duidelijk omschrijft wat geldige toestemming is, blijft de toepassing in de praktijk complex. Hoe bewijs je toestemming en hoe zit het met bewijslast? De vraag is of de expliciete opname van toestemming in de wet een grijze zone creëert.
Zedenadvocaat Manon Cop komt dagelijks in contact met zowel daders als slachtoffers. Ze benadrukt hoe noodzakelijk bewijslast is in verkrachtings- en aanrandingszaken.
De hervorming van het seksueel strafrecht doet de vraag rijzen of er een grijze zone ontstaat. Het bewijzen van geldige toestemming is niet eenvoudig. Zeker omdat de bewijslast op zichzelf niet eenvoudig is. Cop gaat daar verder op in. Luister hieronder naar haar visie.
Manon Cop benadrukt hoe noodzakelijk Zorgcentra na Seksueel Geweld zijn. “Als iemand slachtoffer is van feiten, ga je best onmiddellijk naar een zorgcentrum om stalen te nemen. Nadien kan je nog altijd aangifte doen,” vertelt Manon Cop.
In de praktijk blijkt dat zedendelicten niet zwart-wit zijn, zoals Cop aanhaalt. “Ik denk dat zedenzaken heel vaak grijze zones zijn. Dit komt doordat mensen hun eigen perceptie hebben van situaties. Het is zelden zwart-wit,” merkt ze op.
“Er zijn zwart-wit verhalen, zoals in Julie Van Espen. Maar ik denk dat er veel meer dossiers grijs zijn.”
Manon Cop, zedenadvocate
De hervorming maakt duidelijk hoe complex zedenzaken kunnen zijn. Manon Cop benadrukt dat het noodzakelijk is om de Zorgcentra na Seksueel Geweld in de kijker te zetten. Mensen moeten weten dat ze bestaan en dat je hier als slachtoffer terechtkan.
Ondanks de complexiteit rond instemming blijft communicatie centraal staan. Dat geldt zowel bij het vragen van toestemming als in situaties waar die niet gerespecteerd werd.
Symbolische impact
Liesbet Stevens beschrijft de hervorming als iets symbolisch. Het heeft denkprocessen op gang gebracht, onder meer binnen justitie. “We zien vandaag discussies in de rechtspraak over toestemming. Die discussies zijn belangrijk om verdere stappen te zetten en duidelijkheid te creëren in de strijd tegen seksueel geweld,” verduidelijkt ze.
“Mag ik dit doen?” Waarom toestemming eenvoudiger is dan je denkt
Sensoa bevroeg 500 jongeren en 90% daarvan vindt toestemming belangrijk. 40% van hen weet niet hoe ze dit moeten vragen.
Hoe vraag je toestemming zonder dat het ongemakkelijk wordt? Annelies Van Den Haute, klinisch psycholoog en seksuoloog, vertelt hoe je dit kan aanpakken en waarom het zo nodig is.
Belang van toestemming in en buiten een relatie
Het vragen of iemand akkoord gaat met bepaalde handelingen is cruciaal, verklaart Van Den Haute. “Het is een onmisbaar onderdeel, want seks is een intieme en persoonlijke handeling.”
Zelfs al zit je in een vaste relatie, dan vraag je of de ander zich goed voelt bij bepaalde handelingen. “Dit kan onderdeel zijn van de beleving. Zo toon je aan dat je begaan bent met de andere persoon,” vertelt Van Den Haute.
Niet alleen in een vaste relatie, maar ook bij wisselende sekspartners is wederzijdse wil belangrijk. Seksuoloog Van Den Haute stelt voor om vooraf te praten over wat je aangenaam vindt en wat niet. Dit kan al een eerste stap zijn. “Het hoeft geen taboe te zijn, het kan juist sexy zijn als je aangeeft wat je wil.”
“Het hoeft geen taboe te zijn, het kan juist sexy zijn als je aangeeft wat je wil.”
Annelies Van Den Haute, seksuoloog
Mag ik dit doen? Vind je dit fijn? Zo vraag je toestemming zonder dat het ongemakkelijk is
Jongeren associëren toestemming nog met een formele vraag die het ongemakkelijk zou maken. Er zijn verschillende manieren om toestemming te vragen. Annelies Van Den Haute stelt een aantal voorbeelden voor van hoe je toestemming kunt vragen aan iemand: ‘Vind je dit leuk?’, ‘Wat zou je leuker vinden?’, ‘Is het oké dat ik dit doe?’
Deze zinnen komen ook terug in de campagne van Sensoa, ‘Toestemming start met een babbel’. Met deze campagne wil de organisatie jongeren aanmoedigen om te praten over instemming en hoe ze dit kunnen doen. Jolien Peeters, beleidsmedewerker Preventie van seksueel overschrijdend gedrag, bij Sensoa licht dat toe.
Positieve invoering van toestemming
Seksuoloog Annelies Van Den Haute is tevreden met de invoering van toestemming in de strafwet. “Iedereen weet dat moord niet mag. Toch worden er nog moorden gepleegd. Een wettelijk kader maakt duidelijk dat dit een grens is die niet overschreden mag worden en waar gevolgen aan gekoppeld zijn.”
Is het nu zo simpel als ‘ja’?
Toestemming blijft zelden eenvoudig. Het is niet zo simpel als ‘ja’ of ‘nee’, dat is net wat het zo moeilijk maakt. Er komt meer bij kijken dan ‘ja’ of ‘nee’ zeggen. Instemming draait niet enkel daarover maar ook over context. Daarom heeft de wet elementen ingeschreven wanneer er wel sprake is van geldige toestemming. Zo is toestemming vrijwillig, ondubbelzinnig, specifiek en geïnformeerd.
Zorgt het begrip toestemming voor grijze zone? Nee, want zoals Manon Cop bevestigt zijn zedenzaak zelden zwart-wit. Het gaat om menselijke situaties en dat is niet eenvoudig.
Communiceren is een kernwoord dat bij toestemming hoort. Praat met uw partner, over waar uw grenzen liggen en wat je leuk vindt maar ook niet leuk vindt. Dit kan op eenvoudige manieren zoals Sensoa en seksuoloog Annelies Van Den Haute voorstellen. Ja of nee? Het is niet één woord maar het gesprek daarover dat belangrijk is.
Wanneer u slachtoffer bent van seksueel geweld, kunt u terecht in een Zorgcentrum na Seksueel Geweld. Of u kunt het nummer 1712 bellen.
