Jongeren in Vlaamse heemkundige kringen zijn nauwelijks te vinden, en daarmee dreigt hun inspraak in het behoud van lokale geschiedenis te verdwijnen. Heemkundige kringen hebben daarom een grote nood aan de stem van de jongere. Dat zegt ook Jan Pandelaers van Erfgoed Voorkempen: “Erfgoedorganisaties schreeuwen allemaal om verjonging.”
Eerst en vooral: wat is in hemelsnaam een heemkundige kring? Een vaste definitie zal je niet snel vinden, maar de meeste leden van zo’n kring zullen min of meer hetzelfde antwoord geven: een heemkundige kring is een lokale organisatie die de plaatselijke geschiedenis wil verzamelen, bewaren en doorgeven aan de volgende generaties. Dit doen ze aan de hand van documentatiecentra, lezingen en een hoop andere activiteiten.
Een korte terugblik
Heemkundige kringen, in de volksmond ook wel heemkringen genoemd, zijn geen nieuwe uitvinding. Integendeel, zo bestaan organisaties die zich specifiek bezighouden met de lokale geschiedenis al meer dan 150 jaar. Voor een écht Vlaams voorbeeld moeten we naar Brugge gaan, waar het Genootschap voor Geschiedenis te Brugge al 187 jaar aan de slag is. Een heemkundige kring zoals we die vandaag kennen is het niet, maar het is wel een vroege vorm van wat we nu kennen.
In de jaren ‘60 en ‘70 begint er iets te veranderen. België laat een hoop gemeenten fuseren en plots duiken er in Vlaanderen overal nieuwe heemkundige kringen op. Kringen zoals Historische Kring Jan Vleminck uit Wijnegem, Heemkundige Kring Pastoor Ronse uit Zedelgem en De Drie Rozen uit ‘s-Gravenwezel zijn allemaal in deze periode begonnen. Vandaag zijn ze nog allemaal heel actief in hun gemeenten.
We zeggen al jaren dat er verjonging moet komen
Anita Couwels
Nood aan verjonging
Concrete cijfers over jongeren die actief zijn in heemkundige kringen zijn er niet, maar als je eens rondvraagt zal je al snel merken dat het er niet veel zijn. Volgens Jan Pandelaers van Erfgoed Voorkempen is de nood aan jongere leden bij heemkundige kringen zeer groot. “Als je het hebt over erfgoedorganisaties, dan schreeuwen die om verjonging. Bij de een lukt dat wat beter dan bij de ander. Maar over het algemeen zijn de vrijwillige erfgoedorganisaties een ouder publiek, maar ook een oudere vrijwilligersploeg.”
Anita Couwels, voorzitster van Heemkring De Drie Rozen, geeft aan dat die nood aan verjonging niet nieuw is. “Wij zeggen al jaren dat er verjonging moet komen, omdat jongeren een nieuwe visie hebben op heemkunde. Ze zijn ook beter met digitale middelen, en dat is belangrijk voor in de toekomst.” Couwels benadrukt wel dat de geschiedenis vertellen op de eerste plaats moet blijven. “Het belangrijkste blijft natuurlijk de geschiedenis, want dat is heemkunde en dat vind ik belangrijker.”
Bekendheid en bewuster kiezen
Het probleem dat er zo weinig jongeren lid worden van heemkundige kringen is tweeledig: het gebrek aan bekendheid, en bewuster kiezen. Als je vandaag jongeren zou vragen wat een heemkundige kring is, dan zullen de meeste antwoorden dat ze het niet weten. De meesten onder hen zullen de term nog nooit eerder gehoord hebben.
Toch vinden jongvolwassenen hier en daar de weg naar Vlaamse heemkringen. Heemkundige Kring Scilla kan rekenen op jongeren zoals Robbe Vekemans, die zich op hun eigen manier bijdragen aan de kring. Robbe is er actief in de technische werkgroep. Zij zorgen ervoor dat evenementen zoals de jaarlijkse Scilluminatie en de Midzomernachtwandeling vlot verlopen.
Bewuster kiezen speelt volgens Dapné Maes van Histories ook een belangrijke rol voor jongeren die vrijwilligerswerk doen. Door het grote aanbod kiezen jongeren liever bewust voor iets waar ze resultaten bij zien. “Ze gaan liever voor engagementen waar ze resultaten bij zien. Met een tentoonstelling zie je als vrijwilliger bijvoorbeeld onmiddellijk wat je hebt bereikt. Verder is bijleren en het ontwikkelen van nieuwe kwaliteiten ook belangrijk voor jongeren.”
Vaste structuur
De meeste traditionele heemkundige kringen maken gebruik van ongeveer dezelfde vaste structuur. Volgens Maes zouden heemkundige kringen daar best wat afstand van mogen nemen om zo jongeren aan te trekken. “Sommige kringen zitten vast in de structuur die ze hebben. Als ze met jongeren willen werken, moeten ze daar een beetje afstand van nemen en die groep laten experimenteren door ze bijvoorbeeld een eigen expo te laten maken. Dan ga je wel mensen vinden.”
Jan Pandelaers zit ook met twijfels of deze structuur in de toekomst nog houdbaar is. We hebben nu een generatie bestuurders die helemaal in dat concept zit van een raad van bestuur en een algemene vergadering. Maar ik weet niet of die structuur heel future-proof is. Ik weet niet of die manier van werken binnen een organisatie binnen 20 of 30 jaar nog zal bestaan.”
Kort engagement
Hoewel het aantal uren vrijwilligerswerk stijgt, is er bij jongeren een verschuiving van langdurige engagementen naar kortere engagementen. “Jongeren zien het minder zich voor het leven te engageren. Ze zien het wel zitten om zich meer projectmatig in te zetten,” zegt Maes. Volgens haar kan dat bijvoorbeeld voor een goed doel, een triatlon of een festival zijn. De voorkeur gaat dus steeds meer uit naar eenmalige evenementen en projecten.
Toch is werken op projectbasis niet altijd gemakkelijk. Projecten met jongeren moeten goed begeleid worden, vindt Couwels. “Je kan niet zomaar aan iets beginnen. Als je dat goed wil doen, dan steek je daar enorm veel tijd in.” Bij Heemkring De Drie Rozen is het volgens haar niet gemakkelijk om daar iemand voor te vinden, wat projectmatig werken bemoeilijkt.
Ondersteunende organisaties
Er bestaan verschillende organisaties die heemkundige kringen ondersteunen in onder andere jongerenparticipatie. In 2021 werd Erfgoed Voorkempen, dat deel uitmaakt van het Regionaal Landschap de Voorkempen, in het leven geroepen. Zij organiseren onder andere ErfgoedWerven rond verschillende thema’s om medewerkers van erfgoedorganisaties te informeren en ideeën te geven. Tijdens de derde editie in 2024 stond werken met vrijwilligers centraal en kregen enkele jongeren het woord om hun ervaring te delen.
In februari 2026 lanceerde Erfgoed Voorkempen Radio Kempenjoeng, een initiatief waarbij jongeren de kans krijgen om een podcastaflevering te maken over erfgoed. “Dat project is er gekomen omdat wij op zoek zijn naar de stem van de jongeren. We hopen zo meer voeling krijgen met waar jongeren mee bezig zijn”, zegt Pandelaers. Nadien worden de afleveringen op streamingplatform Spotify gezet voor het grote publiek.
Voor een ander voorbeeld moeten we naar Histories, een landelijke dienstverlenende organisatie die sinds 2019 erfgoedverenigingen en vrijwilligers uit Vlaanderen en het Brussel Hoofdstedelijk Gewest steunt. Dit doen ze door middel van publicaties en interviews waar ook jongeren aan het woord worden gelaten. Daphné Maes, die zich inzet voor vrijwilligersbeleid, is ook bezig met vormingen voor heemkundige kringen. “Ik geef vormingstrajecten rond vrijwilligers rekruteren en motiveren, en tijdens die vormingen krijgen heemkundige kringen ook oefeningen mee voor hun vereniging.”
Jongeren in groep
Sociaal contact met leeftijdsgenoten speelt een belangrijke rol voor jongeren die vrijwilligerswerk doen. “Als je één jongere aanwerft in een bestuur van allemaal 70-plussers, dan gaat die meestal niet zo lang blijven, omdat de jongere zich niet verbonden voelt,” zegt Maes. Die verbondenheid heeft volgens haar het beste effect bij een leeftijdsverschil van maximaal tien jaar.
Volgens Anita Couwels zou het ideaal zijn als er meer dan één jongere lid is van de heemkring, want jongeren trekken andere jongeren aan die samen aan de slag kunnen. “Als je vier of vijf jongeren hebt, dan kan je daar een werkgroep van maken. Daarna kan je met hen in dialoog gaan om erachter te komen wat hun interesses zijn.”
Dialoog
Met jongeren in dialoog gaan is cruciaal om te ontdekken waar ze zich mee bezig willen houden en wat hen boeit. Zo maak je volgens Maes een persoonlijke connectie, en die is nodig voordat je de jongere vraagt om zich te engageren. “Als je de persoon eerst leert kennen en dan vraagt om eens te helpen bij een project, dan blijft het behapbaar.” Die kennismaking gebeurt best niet tijdens een vergadering van de kring, om zo een warm ontvangst te geven.
Volgens Jan Pandelaers is die dialoog ook belangrijk om jongeren te laten nadenken over wat erfgoed voor hen betekent. “De definitie van erfgoed is wat je wil bijhouden en doorgeven aan de volgende generatie. Maar als we eerlijk zijn is dat voor elke generatie anders. Het is belangrijk dat jongeren zich bewust worden en nadenken over wat erfgoed voor hen is, en dat de vorige generatie met die jongeren in gesprek kan gaan en zelf ook gevoelig kan worden voor het erfgoed van de toekomst.”
Jongeren in de toekomst
In de toekomst zullen jongeren een steeds belangrijkere rol spelen naarmate de vorige generaties stilaan afvallen. Volgens Jan Pandelaers zal Erfgoed Voorkempen daarom in de volgende vijf jaar meer inzetten op deze jonge generatie en kijken ze alvast met volle moed naar de toekomst. “We gaan ervan uit dat het resultaten gaat geven, want als ik nu met jongeren over erfgoed spreek, dan zijn ze allemaal enthousiast.”
