Het rustige Zwijndrecht werd in 2021 plots wereldnieuws. Jarenlang loosde chemiegigant 3M gevaarlijke PFAS-stoffen zonder voldoende veiligheidsmaatregelen in de omgeving. Wat ooit een onopvallende fabriek aan de rand van Antwerpen leek, groeide uit tot het symbool van een van de grootste milieuschandalen in België.
De gevolgen zijn ingrijpend: vervuilde grond, verontreinigd water en bewoners die zich zorgen maken over hun gezondheid en toekomst. Bewoners zijn een collectieve procedure gestart en slepen de chemiegigant voor de rechtbank. De zaak Darkwater3M wordt de grootste milieurechtszaak in België. Maar wat zijn PFAS? Wat zijn die gevolgen? In onderstaande artikels en reportages ontdekt u het verhaal achter het schandaal.
Steven Vervaet over PFAS: “Er is geen plek op aarde waar geen PFAS te vinden is”
Toen de PFAS-vervuiling rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht in 2021 aan het licht kwam, belandde de gemeente plots in het middelpunt van een groot milieuschandaal. Steven Vervaet, voormalig schepen van Leefmilieu in Zwijndrecht, maakte de crisis van dichtbij mee. In dit audiostuk legt hij uit wat PFAS precies is, hoe de vervuiling kon ontstaan en waarom de gevolgen vandaag nog altijd voelbaar zijn.
Kurt Verstraete, de eerste Belg die 3M versloeg in een rechtszaak: ‘Niet geschoten is altijd mis’
Toen onderzoekers van de Universiteit Antwerpen in 2021 stalen kwamen nemen in de tuin van Kurt Verstraete in Zwijndrecht, wist hij niet meteen hoe ernstig de situatie was. Hij kende PFAS vooral als chemische stof uit de industrie. “Van teflonpannen en blusschuim, meer niet,” zegt hij. Dat de stoffen ook in zijn grond, regenwater, groenten en lichaam zaten, werd pas duidelijk nadat de resultaten binnenkwamen.
De ontdekking van de vervuiling
De resultaten van het onderzoek waren verontrustend. Vooral in de eieren van zijn kippen zijn hoge PFAS-waarden vastgesteld. Ook bloedstalen van Verstraete en zijn gezin bevatten sterk verhoogde concentraties. Rond dezelfde periode kwam de vervuiling rond de 3M-site in Zwijndrecht volop in het nieuws door de werken aan de Oosterweelverbinding. Voor Verstraete was dat het moment waarop alles veranderde.
“Mijn eerste reactie was eigenlijk heel rationeel,” zegt hij. “Er is schade. Dus iemand moet daarvoor verantwoordelijk zijn.”
Dit is het begin van een van de opvallendste milieudossiers van de voorbije jaren. Verstraete is de eerste persoon in België die in een PFAS-zaak een uitspraak in zijn voordeel kreeg tegen chemiegigant 3M.
Waarom hij naar het vredegerecht trok
Hoewel een zaak als deze eigenlijk zou moeten uitgevochten worden in een grote strafprocedure, koos Verstraete ervoor om 3M voor het vredegerecht te slepen. Samen met advocaat Geert Lenssens trok hij naar het vredegerecht op basis van “abnormale burenhinder”. De reden? Verstraete wilde niet jarenlang moeten procederen.
“Vredegerecht klinkt misschien klein, maar net daardoor konden we sneller handelen”, zegt hij.
Normaal gezien behandelt het vredegerecht zaken zoals geluidsoverlast van luchthavens of burengeschillen. In dit geval argumenteerde Verstraete dat de vervuiling van 3M zijn leefomgeving rechtstreeks aantastte, ook al woont hij niet letterlijk naast de fabriek. De rechter volgde die redenering en erkende dat 3M als “buur” beschouwd kon worden.
Zijn dossier was enorm uitgebreid. Er zijn bodemstalen genomen, water onderzocht en bloedanalyses uitgevoerd.
“Alles wat bemonsterd kon worden, is ongeveer onderzocht. Daardoor konden we ook aantonen dat er effectief een probleem was”
Kurt Verstraete
In mei 2023 volgde de uitspraak: de vrederechter gaf hem gelijk. Daarmee werd voor het eerst juridisch erkend dat de PFAS-vervuiling van 3M onder abnormale burenhinder kon vallen.
Van individuele zaak naar collectieve procedure
Wat begon met één pilootzaak groeide intussen uit tot een collectieve procedure, Darkwater3M, van ongeveer 1400 mensen. Toch benadrukt Verstraete dat hij nooit de bedoeling had om activist te worden. “Ik ben geen activist, ik ben persoonlijk getroffen”, zegt hij.
Explainer: Darkwater3M
De rechtszaak van Darkwater3M gaat over de PFAS-vervuiling door 3M in Zwijndrecht. Bewoners ontdekten hoge concentraties schadelijke stoffen in hun bloed en omgeving en stapten naar de rechter. Actiegroep Darkwater3M eist schadevergoeding, sanering van de vervuilde grond en erkenning van de gezondheidsrisico’s. Ongeveer 1400 personen stapten mee in de actiegroep. Hierdoor groeide de zaak uit tot een grote groepsvordering tegen 3M en geldt als een belangrijk milieudossier in België.
Hij startte de zaak Darkwater3M ook niet alleen. Achter de schermen werkt hij samen met 4 andere gezinnen om bewoners te informeren en de communicatie met advocaten op te volgen. Volgens Verstraete was het bewust gekozen om eerst met zijn dossier naar de rechtbank te stappen. Beginnen met de sterkste case klinkt het. Ondertussen vertegenwoordigt de groep honderden gezinnen uit de regio rond Zwijndrecht.
Dit brengt uitdagingen met zich mee, zoals bewoners die met allerlei vragen zitten, moet Verstraete met de andere 4 gezinnen proberen zo goed mogelijk te beantwoorden. “Advocaten kunnen onmogelijk rechtstreeks met 1400 mensen communiceren”, zegt hij. “Dus proberen wij alles begrijpbaar te maken voor iedereen.”
Jarenlang verzwegen
De verantwoordelijkheid ligt bij 3M, daar is bij Verstraete geen discussie over mogelijk. Hij verwijst naar documenten waaruit zou blijken dat de risico’s van bepaalde PFAS-stoffen al jarenlang bekend waren. “Ze wisten al sinds de jaren zeventig dat die stoffen schadelijk konden zijn”, zegt hij. 3M stopte begin jaren 2000 met de productie van de PFAS-varianten PFOS en PFOA, maar de impact van de vroegere uitstoot blijft. Vooral de bodem en het grondwater is niet op 1,2,3 gezuiverd. Voor bewoners betekent dat ook jarenlange onzekerheid. In sommige zones moet de grond afgegraven worden (tot wel 70 cm diep).
Nog lang niet thuis
Hoewel Verstraete zijn zaak al bijna 3 jaar oud is, sleept het dossier nog altijd aan. Nieuwe procedures lopen ondertussen bij de Rechtbank Van Eerste Aanleg en ook de Amerikaanse hoofdzetel van 3M is mee aansprakelijk gesteld. Verstraete merkt dat grote bedrijven tijd in hun voordeel kunnen gebruiken. “Ik denk dat uitputting een deel van de strategie is,” zegt hij. “Blijven rekken tot mensen afhaken”. Toch blijft hij voorzichtig in zijn voorspellingen. Grote milieuzaken zoals deze zijn uitzonderlijk in België en de uitkomst blijft altijd onzeker.
Hoop
De impact van de zaak reikt volgens Verstraete ondertussen wel veel verder dan Zwijndrecht. Volgens hem beseft de Amerikaanse hoofdzetel maar al te goed dat een Belgische uitspraak gevolgen kan hebben voor andere vestigingen in Europa. “In Zwijndrecht ligt niet de enige site van 3M, ze hebben ook een vestiging in Duitsland met gelijkaardig product”, zegt hij. Daarom wordt de zaak nauwlettend gevolgd tot in Minnesota, waar de hoofdzetel is gevestigd. Een definitieve veroordeling in de zaak Darkwater3M, zou namelijk andere Europese claims kunnen aanmoedigen. “Voor zo’n multinational is het gevaarlijk wanneer één zaak andere mee in beweging zegt, zeker als mensen beginnen zien dat procederen wél mogelijk is”, zegt hij.
Na bijna vijf jaar procederen probeert Verstraete vooral realistisch te blijven. De strijd tegen 3M is nog lang niet voorbij, maar opgeven is nooit een optie geweest. “Als niemand iets doet, verandert er ook niets.”
Leven op een gifstort in Zwijndrecht: “Dat gevoel van gerustheid is weg”
Sinds de PFAS-vervuiling rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht aan het licht kwam, leven veel buurtbewoners met vragen, onzekerheid en frustratie. Cecile en Daniël wonen al meer dan 45 jaar in Zwijndrecht, op anderhalve kilometer van de fabriek. Ze vertellen samen hoe hun leven veranderde sinds de bekendmaking in 2021. “We woonden hier altijd heel graag,” zegt Daniël. “Maar dat gevoel van gerustheid is weg.”
Van gerustheid naar onzekerheid
Het koppel woont sinds december 1980 in de buurt van de fabriek. Hun woning lag oorspronkelijk in “zone A”, het gebied dat het dichtst bij de vervuilingsbron lag en waar de strengste maatregelen golden. Later werd de zonegrens aangepast, waardoor ze net buiten die eerste zone vielen. Dit zorgt ervoor dat ze niet meer als prioriteit worden gezien, wat het nog moeilijker maakt voor hen.
Toen de PFAS-problematiek in 2021 bekend raakte bij het grote publiek via de media, kwam dat voor hen als een schok. “Van PFAS hadden we nog nooit gehoord,” zegt Cecile. “We dachten: er is industrie, dat zal wel gecontroleerd worden. Maar ineens bleek dat er een ernstige vervuiling was.” Volgens Daniël kwam de zaak pas echt op gang tijdens de werken aan de Oosterweelverbinding, toen de vervuilde grond werd ontdekt. “En toen bleek ook dat de politiek al langer op de hoogte was, dat vinden we onaanvaardbaar.”, zegt hij.
Infosessies en nieuwe gewoontes
In de eerste maanden na de onthullingen volgden ze alle infosessies op de voet. Daar kregen bewoners praktische richtlijnen om contact met vervuilde grond te beperken. “Ze zeiden dat we onze schoenen niet meer van buiten naar binnen mochten dragen, dat we nat moesten poetsen in plaats van droog, en extra moesten letten op handhygiëne.”, vertelt Cecile. Het waren dus vooral regels die werden uitgelegd. Vooral hun tuinleven veranderde enorm. Ze stopten meteen met hun moestuin en eten geen groenten of eieren meer van eigen kweek: “Er staat nog altijd een rabarberplant in de tuin, maar we durven die niet meer te gebruiken tijdens het koken.”, vertelt Cecile. Om ervoor te zorgen dat de vervuilde grond niet wegwaait hebben ze de ene helft van hun moestuin bedekt met pompoenplanten, en van de andere helft hebben ze een bloemenweide gemaakt.
Heel ons leven is veranderd
De impact gaat volgens Daniël en Cecile verder dan de praktische aanpassingen. “Het is een voortdurende ongerustheid. Voor onze gezondheid,voor onze kleinkinderen, voor onze buren.” Ze beschrijven hoe spontane momenten in de tuin verdwenen. “Vroeger speelden de kleinkinderen gewoon op het gras. Nu ben je altijd voorzichtig.”, legt Daniël uit. Ook mentaal hakt de situatie er zwaar in. “Het is een domper op het leven.”
Deel van collectieve rechtszaak
Het koppel sloot zich aan bij de collectieve “Darkwater”-procedure tegen 3M. Hun motivatie is duidelijk: erkenning en verantwoordelijkheid. “Ze wisten het en hebben het verborgen gehouden,” zegt Cecile. “Als wij daar nu fysieke en mentale schade van ondervinden, dan moet dat erkend en vergoed worden.” Hun vertrouwen in de overheid kreeg ook een flinke deuk. “3M is de vervuiler, maar de overheid heeft het toegedekt. Ze hadden ons veel vroeger moeten verwittigen”, zegt Daniël.
Bloedtesten en onzekerheid
Beiden lieten hun bloed onderzoeken op PFAS. De resultaten stelden hen niet gerust. “Onze waarden waren niet goed,” zegt Cecile. Hoewel er intussen saneringsplannen bestaan, geloven ze niet dat het probleem ooit volledig zal verdwijnen. “De vervuiling zit in het grondwater. Dat krijg je niet meer weg.”, vertelt Daniël. De aangekondigde afgraving van vervuilde grond zorgde aanvankelijk voor extra paniek. “Eerst spraken ze over 70 centimeter afgraven. Dan vraag je je af: hoe moet dat hier nog verder?”, zegt Cecile.
Blijvende onzekerheid
Vandaag kijken ze ook anders naar veranderingen in hun tuin. Hun bomen sterven af, de klimop aan hun muur verdwijnt. “Komt dat door de vervuiling? Dat weten we niet. Maar je bent niet meer gerust.”, vertelt Cecile. Toch proberen ze verder te leven met de situatie. “Je leert ermee leven,” klinkt het. Maar de frustratie blijft aanwezig, zeker wanneer ze denken aan de toekomst van hun woning. “We denken dat de waarde van ons huis en onze grond een serieuze duik genomen heeft.”, zegt Daniël. Ondanks alles blijven ze hopen op erkenning. “Wij willen vooral dat men toegeeft wat hier gebeurd is, dat het niet wordt weggestopt.”
Bioboer Koen Doggen: “Ik had een diepe ongerustheid over de toekomst van het bedrijf”
Ook bioboer Koen Doggen ondervindt gevolgen door het PFAS schandaal. Zijn akker ligt op minder dan een kilometer van de 3M-site. Als bioboer is het allesbehalve ideaal om producten te verkopen wanneer er vragen rijzen over mogelijke PFAS vervuiling. Hoe kan je je biogroenten verkopen op een akker die mogelijks beïnvloed is door PFAS-stoffen? Koen Doggen legt het uit in volgende reportage.
Het vonnis van de Darkwater3M-zaak is nog lang niet in zicht. De zitting is opgeschort tot 24 november, zodat beide partijen met voldoende argumenten kunnen komen. Zullen de inwoners de zaak winnen, of is het toch chemiegigant 3M die het gelijk krijgt? Die vraag zal nog lang boven Zwijndrecht rondhangen.
