Wanneer iemand vrijkomt uit de gevangenis, eindigt de straf niet met de vrijlating. Op dat moment begint een nieuwe, vaak moeilijkere fase: re-integratie in de samenleving. Terugkeren naar werk, een huis en sociale relaties is voor ex-gedetineerden geen vanzelfsprekendheid. Ze moeten hun leven opnieuw opbouwen en botsen vaak op stigma’s en beperkte kansen. Hoe verloopt re-integratie in de praktijk en welke obstakels komen ze tegen? Hoe ziet een straf eruit als re-integratie centraal staat? Verschillende experten tonen aan dat daar geen eenduidig antwoord op bestaat en geven inzicht in de realiteit achter die terugkeer.
Bahadir Kanmaz begint opnieuw na 27 jaar gevangenis: “Hoe kan iemand zijn leven beginnen als hij geen huis heeft?”
Bahadir Kanmaz bracht bijna drie decennia van zijn leven door achter de tralies. Hij vertelt openlijk over de moeilijkheden binnen en buiten de gevangenismuren.
………
De gevangenis aan het woord: “Iedereen speelt zijn rol”
De Gevangenis is een productie van theatermaakster Lara Staal waarin ze vier ex-gedetineerden aan het woord laat over hun tijd in de gevangenis en de terugkeer naar de samenleving. De opvoering gebeurt volledig vanuit het standpunt van de vier mannen. Zij zijn aan het woord en leggen de problematieken van het systeem bloot. Lara Staal wil met haar productie de bezoeker confronteren met de vraag: is er een wij-zij?
Ans Cole, coördinator van een Transitiehuis: “Deelnemen impliceert een actieve rol op alle vlakken”
Een transitiehuis probeert de kloof tussen gevangenis en samenleving te verkleinen. Hier wordt stap voor stap gewerkt aan structuur en een terugkeer naar de samenleving. Over heel Vlaanderen zijn er vijf transitiehuizen en momenteel zijn die enkel voor mannen. Daarnaast moeten de gedetineerden aan strikte voorwaarden van justitie voldoen (bijvoorbeeld geen acute verslaving hebben en groepsgeschikt zijn).
In een transitiehuis spreken ze van deelnemers. Ans Cole, coördinator van het transitiehuis in Gentbrugge, laat zien hoe hun werking loopt en welke hindernissen deelnemers moeten overwinnen.
Tom Daems over re-integratie: “Een nieuwe kans vraagt een gastvrije samenleving”
Einde straf zou betekenen opnieuw beginnen in de samenleving. Toch is de terugkeer naar de samenleving niet vanzelfsprekend. Ex-gedetineerden botsen vaak op wantrouwen, stigma’s en praktische drempels. Tegelijkertijd leeft er in de samenleving onzekerheid over hoe die nieuwe kans eruit moet zien. De focus op veiligheid en strafdenken blijft domineren.
Criminoloog Tom Daems (KU Leuven) wijst op de kloof tussen theorie en praktijk.
Wat maakt re-integratie zo moeilijk?
“Een strafblad blijft een stigma. Het bemoeilijkt de zoektocht naar werk onder andere door gaten in het cv. Bovendien is de samenleving niet altijd even bereid om mensen met een detentieverleden opnieuw op te nemen. Het vraagt inspanningen en een zekere gastvrijheid. We moeten bereid zijn om mensen een tweede, derde of meerdere kansen te geven. Zonder die open houding blijft een duurzame terugkeer moeilijk.”
De Vlaamse overheid wil meer inzetten op re-integratie na detentie. Denkt u dat daar voldoende op wordt ingezet?
“Het Vlaams decreet rond dienstverlening aan gedetineerden zet in op hulp, arbeid, onderwijs, sport en cultuur in de gevangenis. Dat moet mensen voorbereiden op hun terugkeer. In de praktijk wordt de voorbereiding belemmerd door overbevolking en overbelaste diensten.”
“Het idee: “eens een crimineel, altijd een crimineel”, blijft hardnekking
Tom Daems over de stereotypen waarmee ex-gedetineerden geconfronteerd worden.
Welke drempels ervaren ex-gedetineerden?
“De onzekerheid speelt een grote rol. Voor een vervroegde vrijlating moeten mensen aan allerlei voorwaarden voldoen, zoals het zoeken naar een job of woning. Toch blijft het onzeker of de vervroegde vrijlating uiteindelijk wordt toegekend. Bij een negatieve beslissing moeten ze het proces opnieuw starten. Sommigen haken af en komen uiteindelijk zonder voorbereiding vrij. Huisvesting is cruciaal. Zonder stabiele woonplek is herstarten bijna onmogelijk. Veel ex-gedetineerden hebben bovendien een kwetsbare achtergrond, zoals dakloosheid of thuisloosheid.”
Welke stereotypen spelen mee?
“Het idee ‘eens een crimineel, altijd een crimineel’ blijft hardnekkig. Het publieke debat focust sterk op recidive en veiligheid. Dat is jammer want positieve evoluties komen zo minder aan bod.
Veel mensen met detentie-ervaring hebben een rugzak, een verleden maar ook een hulpverleningsverleden. Hierdoor zijn er bepaalde noden (zoals extra psychologische ondersteuning na het verlaten van de gevangenis) en die worden vaak vergeten. Tijdens het debat over statistieken en budgetten, vergeten we dat het om mensen gaat die steun nodig hebben.”
Re-integratie na detentie is geen eenvoudig traject. Het is een geleidelijke overgang vol uitdagingen en nieuwe kansen.
