Elk volk heeft zijn eigen identiteit. Ondanks decennia van onderdrukking, blijven zo’n 45 miljoen Koerden hun tradities, cultuur en geschiedenis koesteren. Dat doen ze weliswaar verspreid over vier verschillende landen. Zonder een eigen staat blijft hun stem echter ongehoord. Deze longread brengt de verhalen van de Koerdische diaspora tot leven en wil bewustzijn creëren over hun onbreekbare identiteit en de strijd om die te bewaren.
Wie zijn ze?
De Koerden zijn een eeuwenoud volk met diepe wortels in het Zagrosgebergte. Hun kerngebied vormt een sikkel die zich uitstrekt over Turkije, Iran, Syrië en Irak. Daar maken ze deel uit van een rijke geschiedenis en cultuur. Bovendien behoren ze tot de Indo-Europese taalfamilie, wat die culturele rijkdom nog eens onderstreept.
Hoewel het Koerdische volk zeer kleurrijk is, was de geschiedenis dat niet. Miljoenen zijn ontheemd van hun thuis. Van het neerslaan van opstanden tot oorlogsmisdaden: het Koerdische volk heeft de voorbije twee eeuwen enorm geleden. Deze donkere bladzijden vormen immers een centraal hoofdstuk van de geschiedenis.
“Identiteit zie ik niet alleen als een verzamelde encyclopedie van cultuur en tradities, dit zou maar een eng beeld van identiteit en cultuur zijn. Maar ik zie het als een verhaal van bestaansstrijd en rechten,” bevestigt Orhan Kiliç, woordvoerder van gemeenschapsorganisatie Nav-Bel. De strijd laat het bloed niet enkel vloeien, maar het zit er ook in.
Toch is die strijd niet het enige dat de Koerdische identiteit vormt. Filmmaakster en columniste Beri Shalmashi wijst erop dat de identiteit ook verder gaat dan oorlog en onderdrukking. “De laatste honderd jaar worden Koerden vaak geassocieerd met alles wat ze niet mogen of niet hebben. Terwijl het in wezen een heel sterk en moedig volk is. Ze hebben altijd geprobeerd in harmonie met de natuur te leven, wat ook religieus verankerd is. Daarom vieren we Newroz op de eerste dag van de lente.”
Vonken van hoop
Dat feest is niet enkel een cultureel symbool, maar draagt ook een diepere betekenis van verzet en hoop met zich mee. Het vindt zijn oorsprong in een oude legende over tirannie. Volgens het verhaal versloeg de mythische smid Kawa de tiran Zuhak, die het land in een verstikkende winter had gegrepen. Terwijl Kawa hard op zijn aambeeld sloeg om wapens te maken, vlogen er vonken de duisternis in. Deze vonken werden gezien als een teken van hoop en verzet. Op de dag dat Kawa Zuhak versloeg, klom hij op een berg en stak daar een enorm baken aan om het einde van de winter en de vrijheid aan het volk uit te roepen.
De vuren die tijdens de hedendaagse Newroz-vieringen worden aangestoken, verwijzen rechtstreeks naar de symbolische vlammen uit het oude verhaal. Die symboliek draagt vandaag een diepere betekenis voor de Koerdische gemeenschap. Volgens de legende zongen vrouwen in kleurrijke kledij, terwijl de mannen dansten op het gezang rond het vuur. Vandaag zien we mannen en vrouwen samen dansen, hand in hand.
Vrouw, Leven, Vrijheid
Shalmashi benadrukt die gelijkheid, op een plek waar dat niet vanzelfsprekend is. “Zelfs de dans weerspiegelt die harmonie: de handen grijpen elkaar vast in een kring, zonder scheiding van geslacht.”
Die nadruk op gelijkheid tussen man en vrouw leeft niet alleen in tradities, maar ook in het politieke bewustzijn van veel Koerden. De slogan “Jin, Jiyan, Azadî” (“Vrouw, Leven, Vrijheid”), is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een krachtig symbool van verzet. Ze vindt haar oorsprong in verschillende Koerdische vrouwenbewegingen, zoals de YPJ, een volledig vrouwelijke militie die meevocht in de Syrische burgeroorlog. In 2022 kreeg de leuze wereldwijde aandacht na de moord op Mahsa Amini. Zij werd een slachtoffer van de Iraanse zedenpolitie, wat leidde tot massale protesten tegen het regime.
Maar dat zat volgens Shalmashi al eeuwen in de Koerdische identiteit: “Je vindt het terug in onze poëzie, in onze literatuur, in de manier waarop vrouwen altijd als krachtig worden neergezet. Vrouwen hadden historisch leiderschapsrollen in het huishouden én in de gemeenschap.”
Harmonie in klank en volk
Identiteit is immers een breed concept: het omvat de cultuur, de taal die een volk spreekt, de manier waarop mensen elkaar begroeten op straat, of welke feestdagen men viert. Bovendien speelt muziek een centrale rol in het Koerdische wezen. Hêkimo is een muzikant die de traditionele instrumenten bespeelt waarmee Koerdische melodieën tot leven komen.
“Muziek helpt mensen om hun eigen identiteit en cultuur te behouden. Het biedt een manier om het te horen en te zien, om te ervaren.” – Hêkimo
“Wanneer je als volk verspreid leeft over verschillende landgrenzen heen, is muziek levensnoodzakelijk. Het verbindt mensen. Muziek vertegenwoordigt alles: leven, identiteit, natuur. Het gaat over het land. Door muziek kunnen we de oude tijden en culturen herbeleven,” verklaart Hêkimo.
Toch maakt de muzikant een pijnlijke observatie: “Het is triest voor ons om hier in België te leven, maar ook in het algemeen om buiten ons eigen land te wonen. We leven hier, maar we kunnen onze taal niet doorgeven aan onze kinderen, de toekomstige generatie. Kinderen die hier opgroeien, leren andere talen, en onze taal gaat verloren. Het is moeilijk om te leven met dat verlies. De toekomst van de volgende generatie is onzeker. Je moet die taal in de praktijk brengen. Als je dat doet, kan de muziek ook voortbestaan. Als je de taal niet goed kent, kun je je cultuur moeilijk behouden en begrijp je de emotie in de muziek niet.”
In de Lage Landen wonen naar schatting enkele honderdduizenden Koerden, verspreid over België en Nederland. Die strijd om hun identiteit te vrijwaren, zet zich hier voort. Dat doen ze door hun gemeenschap te organiseren en te verbinden.
E pluribus unum
Orhan Kiliç is de woordvoerder van NAV-BEL, voluit Navenda Belcika, ofwel de Belgische Raad van de Koerdische gemeenschap. Deze koepelorganisatie is de meest prominente Koerdische gemeenschapsorganisatie in België. NAV-BEL verenigt lokale verenigingen en thematische werkgroepen en vervult zo een veelzijdige missie.
“De gemeenschap is de garantie dat een volk, identiteit en cultuur bestaan en overleven.”– Orhan Kiliç
Ook het Koerdisch Instituut in Brussel (KIB) deelt dat doel. Ze helpen de gemeenschap te integreren in de Belgische samenleving. Daarnaast ondersteunen ze de gemeenschap met bijvoorbeeld taalcursussen om de Koerdische cultuur en taal overeind te houden.
“Een minimale kennis van hun achtergrond is belangrijk, zelfs een rijkdom.”
– Derwich Ferho
“Zoals in andere gemeenschappen is dat moeilijk. De eerste generatie weet wie ze zijn, wat ze zijn en hun culturele achtergrond kennen ze goed. Maar dat doorgeven aan de tweede, derde en vierde generatie wordt moeilijker en moeilijker,” verklaart Derwich Ferho, oprichter en directeur van het KIB.
Bovendien zijn de gemeenschappen in diaspora en in de thuisgebieden zeer nauw verbonden. Vanuit de Denderstreek zendt Roj-TV nieuws uit als nationale televisie voor het Koerdische volk dat wereldwijd verspreid is. Voormalig oorlogsjournalist Erem Kansoy belicht de rol van deze organisatie in de onderstaande reportage.
Dat de nationale televisiezender ruim 3.000 kilometer van het thuisfront gevestigd is, illustreert de repressie die de Koerdische gemeenschap in Turkije ervaart. Van de bureaus in het nieuwskantoor tot aan de schoolbanken. Tijdens mijn bezoek aan het Koerdisch cultureel centrum in Antwerpen sprak ik met een bezoeker over dit onderwerp.
“Ik ging naar school, maar ik kreeg geen onderwijs in mijn moedertaal. Het werd verboden. Elke keer wanneer ik Koerdisch sprak, werd ik geslagen met stokken. Ik werd gemarteld. Pas toen we Turks goed genoeg hadden geleerd, mochten we het spreken,” vertelde hij. Het gesprek kreeg al snel een beladen sfeer en de pijn werd met elk woord duidelijker. “In Turkije is er geen Koerdische school, omdat het verboden is. Je móet Turks spreken. Je hebt geen keuze. Ze namen ons mee naar de bergen en gaven ons fascistische leuzen om te schreeuwen. Ze probeerden ons een Turkse identiteit bij te brengen. We moesten dit doen. Het was een misdaad om Koerdisch te spreken.”
Het bestaansrecht wordt betaald met de dood
Het streven naar het voortbestaan van de Koerdische identiteit kent dus een zware tol. Derwich Ferho, sinds 1977 in België, wijdde zijn leven aan het verdedigen van het bestaansrecht van de Koerdische gemeenschap. Die inzet kwam met een ondraaglijke prijs. In het audiostuk hieronder getuigt hij van het onherstelbare verlies dat hij daardoor leed.
In het audiostuk hieronder getuigt hij van het onherstelbare verlies dat hij daardoor leed.
Toekomst door Koerdische bril
De strijd voor het uitdrukken van je identiteit is onmisbaar in het Koerdisch debat. Onlangs riep Abdullah Öcalan op tot de ontwapening van de PKK, de bewapende Koerdische Arbeidersbeweging. Dat brengt toch een nieuwe dynamiek in het politieke landschap. “Hopelijk is dat goed nieuws voor de Koerden, maar hoe kunnen we Turkije, of de Turkse overheid, ineens vertrouwen?” vraagt Shalmashi zich terecht af. Zo was de eis van Öcalan dat de Koerdische bevolking met waardigheid behandeld zal worden in ruil voor de ontwapening van de PKK.
Ferho is optimistisch over de oproep: “Er zijn miljoenen mensen die dat besef hebben om in de steden op een democratische manier hun democratische rechten te uiten, in plaats van enkele duizenden guerrilla’s in de bergen die in heel moeilijke omstandigheden leven. Dus ik vind dat wel een heel mooie beslissing, de vrijheidsbeweging heeft een stap gezet.”
Hoe het verder zal verlopen, blijft een mysterie. Maar of de Koerdische identiteit zal blijven bestaan, is even zeker als dat de lucht blauw is. De fakkel van het Koerdische vuur brandt feller dan ooit, van de danskringen in de bergen tot diep in het hart van elke Koerd.
