Ken je het? Je komt thuis na een slechte dag op je werk of school en besluit om muziek te luisteren. Plots hoor je dat ene nummer dat elke keer weer je gevoelige snaar raakt en voor je het weet rollen de tranen al over je wangen. Maar hoe komt het dat muziek een therapeutisch effect kan hebben?

muziek als spiegel

Jos de Backer is een muziektherapeut en Professor aan onder andere de KU Leuven, hij neemt ons mee in de wereld van de muziektherapie.

“Tijdens actieve muziektherapie laten we patiënten improviseren op muziek instrumenten zoals een conga of piano. De manier waarop iemand muziek speelt vertelt een therapeut veel over de gevoelens waar een persoon mee zit,” aldus De Backer. “Het is ook op die manier dat wij een diagnose stellen. Mensen met een psychose kunnen minutenlang dezelfde repetitieve melodieën spelen tijdens het improviseren, patiënten die lijden aan manie daarentegen spelen heel gefragmenteerd.”

Stilte is belangrijker dan muziek

Professor De Backer vergelijkt muziektherapie met het voorhouden van een spiegel: “De patiënt moet simpelweg improviseren.” De therapeut analyseert het klankenspel en helpt de patiënt met woorden geven aan zijn of haar gevoelens. “Je geeft ze als het ware een spiegel.” Deze spiegel helpt cliënt om hun gevoelens te plaatsen, een belangrijke eerste stap in elke vorm van therapie.

Wanneer de spiegel is voorgehouden zal de therapeut vervolgens gebruikmaken van het ‘ISO-principe’ om de patiënt in een aangenamere gemoedstoestand te krijgen.

Het ISO-principe

Het ISO-principe is een principe binnen de muziektherapie waarbij men een patiënt of mentaal zieke naar muziek laat luisteren die de gemoedstoestand reflecteert. Vervolgens wordt de muziek stilaan aangepast om zo de patiënt mee in een gewenste sfeer te krijgen.

Bijv.

depressief iemand laat je eerst naar melancholische en trage muziek luisteren. Beetje bij beetje manipuleer je de muziek zodat hij sneller en energetischer wordt.


Het idee van het ISO-principe valt het beste samen te vatten in het Engelse spreekwoord: “To meet somebody where they’re at.”, of in het Nederlands: “Iemand tegemoetkomen.”

De term “ISO-principe” werd voor het eerst gebruikt in de jaren ‘40 door de Russisch-Amerikaanse psycholoog en grondlegger van de muziektherapie, Ira Maximilian Altshule

Je stem als instrument

Volgens Professor De Backer kan het stemgeluid, net zoals de muziek die iemand speelt, een beeld geven over wat er in de patiënt omgaat: “Patiënten met een depressie verliezen vaak de klankleur in hun stem, ze praten heel monotoon en articuleren minder goed.”

Dit principe van paraverbale taal is niet enkel van toepassing van patiënt naar therapeut, maar ook van therapeut naar patiënt.

“Wanneer mensen aan een psychose lijden raken ze hun symboliseringsvermogen kwijt”, vertelt De Backer. “Dit betekent dat patiënten geen betekenis meer geven aan de woorden die je zegt, ze geven betekenis aan hoe je die woorden uitspreekt.” Andersom geldt hetzelfde, mensen kunnen uit iemands stemgeluid afleiden dat de persoon in kwestie niet in orde is.

Paraverbale taal
Onze taal bestaat in feite uit twee onderdelen.
Enerzijds bestaat gesproken taal uit woorden, deze hebben we bewust een betekenis gegeven.

Bijv.
Het woord “stoel” hebben wij ooit een betekenis gegeven. We beelden ons een stoel in omdat dit in het Nederlands zo is afgesproken. Wanneer je tegen een fransman “stoel” zegt, geeft hij hier geen betekenis aan.

Anderzijds hebben we het paraverbale aspect van taal. Dit onderdeel is opgebouwd uit intonatie, stemhoogte, spreektempo en nadruk.

Bijv.
Als jij je boos maakt tegen diezelfde fransman die niet weet wat een stoel is, zal hij heel snel begrijpen hoe jij je voelt. Je praat luider en sneller en je wordt misschien zelfs volledig rood in het aangezicht. Deze vorm van taal is universeel.

Het paraverbale aspect van taal wordt bijvoorbeeld ook gebruikt om honden af te richten. Zij begrijpen niet wat je zegt, maar ze weten wel dat ze iets fout gedaan hebben als jij je boos maakt.

Het belang van stilte

Naast muziek is ook stilte een belangrijk onderdeel van de sessies muziektherapie. Volgens Prof. Dr. De Backer is stilte zelfs belangrijker dan muziek: “Stilte helpt, net als dromen, met het verwerken van gevoelens. Het is dus een cruciaal onderdeel van muziektherapie.”

Ook kunnen stiltes je iets leren over de patiënt: “Veel neurotici, mensen die veel piekeren en diep nadenken, zijn bang van stiltes. De manier waarop iemand stiltes laat vallen en hoe frequent hij of zij dit doet vertelt je dus ook hoe de persoon in kwestie denkt.”

Ook Stijn Leijssen, muziektherapeut en oud-student van Jos De Backer, vindt stilte belangrijk:
“Pure stilte bestaat niet,” zegt hij, “stilte is altijd geluid, er zijn bepaalde vormen van stilte die heel onaangenaam zijn.” Leijssen getuigd dat veel patiënten geen lange stiltes kunnen verdragen: “In momenten van stilte komen alle gedachten naar boven”. Dat kan confronterend zijn, vooral voor zij die veel piekeren. “Wanneer een patiënt de stilte kan verdragen is de sessie geslaagd.”

Piekeren

Volgens Stijn Leijssen is piekeren een tweesnijdend zwaard: “Wanneer iemand piekert betekent dit dat hij of zij actief opzoek is naar een oplossing. Maar piekeren is ook zoeken op een bepaald spanningsniveau.” Stijn Leijssen vertelt dat mensen die piekeren vaak in een cirkel redeneren.
Bijv.

Langdurig in cirkels denken kan leiden tot stress, slapeloosheid en in uitzonderlijke gevallen psychose. Het is daarom essentieel dat tijdens muziektherapie, en tevens alle ander vormen van therapie, veiligheid wordt gecreëerd.

Leijssen merkt op dat het veiligheidsgevoel bijdraagt aan de mentale rust. “Wie zich niet veilig voelt is niet in het hier en nu, zo’n persoon is mentaal nog op de plaats waar ze onveilig zijn. Wanneer er een gevoel van veiligheid is kan er van alles gedacht worden dat geen piekeren is, en dan komen de oplossingen vanzelf,” Aldus Leijssen.

Muziektherapie Vs. Gesprekstherapie

Bij alle vormen van therapie is het de bedoeling dat een patiënt van het piekeren kan afstappen. De manier waarop dit wordt verwezenlijkt verschilt wel tussen de soorten therapie.
“In zowel gesprekstherapie als muziektherapie is het de taak van de therapeut om de patiënt te helpen diens gevoelens concreet te maken,” zegt Leijssen. Wanneer een gesprekstherapeut aan de patiënt vraagt of die zich slecht voelt zal hij/zij ook vragen:

Waar voel je het in je lichaam?
Welk beeld komt daarbij?
Hoe klinkt dat gevoel?

Zo maak je abstracte gevoelens een stuk concreter, en gevoelens die tastbaar zijn, zijn gemakkelijker te verwerken.

“Een muziektherapeut zal dezelfde vragen stellen. Dit om vervolgens, samen met de patiënt, aan de slag te gaan met de antwoorden op deze vragen.” Stijn Leijssen merkt op dat muziektherapie meer hands-on is, terwijl gesprekstherapie meer in het imaginaire deel van ons bewustzijn blijft. Dit concrete en reële aspect van de therapie maakt het ook iets toegankelijker.

Receptieve vs. actieve muziektherapie

“Er zijn twee soorten muziektherapie”, vertelt Prof. Dr. De Backer, “Enerzijds heb je de actieve muziektherapie, therapie waarbij je muziek speelt. Anderzijds heb je receptieve muziektherapie, dat is therapie waarbij je naar muziek luistert.”

De Backer stelt de effectiviteit van die laatste vorm van muziektherapie in vraag: “Sommige patiënten blijven aanhouden dat zulke therapie een effect heeft op de gemoedstoestand, maar die effecten zijn nooit wetenschappelijk onderbouwd.”

Muziek luisteren verschilt volgens De Backer niet met iets lekker eten. Het mag dan wel een kort gevoel van genot opleveren maar een langdurig positief effect hou je er volgens hem niet aan over.
De Backer vindt dat je je voorkeur in muziek ook vergelijken met je voorkeur in eten: “Welke muziek je graag luistert is een gevolg van verschillende factoren. Je culturele achtergrond, wat je ouders luisteren, je geslacht enzovoort. Hetzelfde geldt voor eten.” Kortom, je kan aan iemands muzieksmaak veel afleiden, maar om iemands gevoelens te doorgronden heb je meer informatie nodig.

In tegenstelling tot wat zijn oud-professor beweert vindt Stijn Leijssen dat receptieve muziektherapie, of het luisteren naar muziek, wel een positief effect kan hebben op de gemoedstoestand.
Volgens Leijssen luisteren we graag naar muziek die onze gedachtes weerspiegelen: “Muziek die je graag hoort is muziek waarin je je begrepen voelt. De muzikant vertelt wat ik zelf had willen zeggen, maar niet kon zeggen.”

Stan Peeters (18) is groot muziekfan en gebruikt muziek om beter te slapen. Het liefst luistert hij naar grace van Jeff Buckley: “Als ik ‘s nachts pieker luister ik het album, en voor ik het weet slaap ik”.
Volgens Stan is het een heel chaotisch album, maar dat maakt het volgens hem juist mooi.

Hoe werkt muziektherapie in op de hersens?

We weten nu hoe muziektherapeuten te werk gaan en hoe muziek ons helpt met het verwerken. Maar wat gebeurt er in onze hersens tijdens een sessie muziektherapie? Stijn Leijssen legt het proces bloot.