26 vrouwen werden in België in 2025 slachtoffer van femicide. Achter deze moorden gaat vaak een lange geschiedenis van controle en geweld aan vooraf. Slachtoffers zoeken hulp, maar politie, justitie en hulpverlening moeten vaak snel handelen met beperkte middelen. Daardoor worden signalen soms te laat herkend, met zware gevolgen.
Geen toeval
Femicide of vrouwenmoord is het doden van een vrouw of meisje omdat ze een vrouw of meisje is, en is een haatmisdrijf tegen vrouwen. De term ‘femicide’ werd bekend in de jaren negentig, toen het woord gebruikt werd in Latijns-Amerikaanse politieke en maatschappelijke debatten. In de jaren negentig werd de term ‘femicide’ bekend door een toename van extreme vrouwenmoorden in Mexico, vooral in de stad Ciudad Juárez. Daar werden sinds 1993 honderden vrouwen vermoord of vermist, met meer dan 500 slachtoffers in de daaropvolgende jaren. Deze schokkende cijfers zorgden ervoor dat er een specifieke term kwam voor dit soort gendergerelateerd geweld.
In België gaat het in veel gevallen om intieme femicide, waarbij een vrouw wordt vermoord door haar (ex-)partner. Deze moorden gebeuren niet zomaar. Er gaat vaak een patroon van partnergeweld vooraf. “De dader maakt het slachtoffer in die mate afhankelijk en geïsoleerd dat die niet meer weg kan”, maakt Davy Simons van Veilig Huis duidelijk.
Escalatie van het geweld
Dat patroon begint vaak subtiel, maar escaleert. Slachtoffer van partnergeweld Laura* getuigt: “In het begin had ik dat totaal niet door. Hij stelde heel veel vragen en wilde controle over mij. Als ik volgens hem ‘fout’ antwoordde, sloeg hij mij.” Ook Davy van Veilig Huis bevestigt dit: “Er is een continue angst bij een slachtoffer. En het geweld escaleert.”
Wat start als controle en jaloezie, kan snel evolueren naar fysiek geweld. “Op een bepaald moment trok hij mij over de grond met mijn haren of pakte hij mij op bij mijn keel. Ik kwam altijd met blauwe plekken thuis.”
“Veel diensten hebben een stukje van de puzzel, maar zien de volledige puzzel niet”
Davy Simons, strategisch coördinator Veilig Huis Antwerpen
Groter probleem
Volgens experts en hulporganisaties is er in België al langer een probleem. Er zijn nauwelijks officiële cijfers over femicide. Omdat België statistieken heeft, verzamelt Stop Femicide sinds 2017 zelf cijfers op basis van mediaberichten en persartikels. Pas met de wet van 13 juli 2023 over de preventie en bestrijding van femicides en gendergerelateerde dodingen kreeg femicide een duidelijke definitie. Die wet introduceerde voor het eerst een algemeen conceptueel kader om femicide, gendergerelateerd geweld en intrafamiliaal geweld te registreren en te bestuderen. Hiervoor werd het fenomeen vaak enkel als “partnerdoding” of “familiedrama” omschreven.
Dark number
Daarnaast is er nog een probleem. Veel gevallen van femicide blijven verborgen. Experts spreken van een zogenoemd ‘dark number’. Dit zijn gevallen die niet geregistreerd worden als femicide, zoals zelfmoord na aanhoudend partnergeweld of verdwijningen van vrouwen die nooit verder onderzocht worden. Een voorbeeld hiervan is de moord op Sharon Gruwez. Op 1 november 2018 kwam de toen 22-jarige Sharon om bij een ‘verkeersongeval’, veroorzaakt door haar toenmalige partner. Haar ouders hadden meteen door dat dit niet om een verkeersongeval ging, maar om moord.
Drempel
Slachtoffers maken soms jarenlang melding van partnergeweld, maar worden niet voldoende gehoord. Journaliste en programmamaker van ‘en nu is ze dood’ Phara de Aguirre geeft aan: “Soms worden klachten geminimaliseerd. Het is heel wisselend: de ene keer reageert politie of justitie adequaat, de andere keer veel minder.” Dat kan grote gevolgen hebben. “Er zijn mensen die heel alert zijn voor partnergeweld, en anderen die het minimaliseren. En dat zou niet mogen.” Simons van Veilig Huis voegt toe: “Als we het niet kunnen bewijzen, is het onmogelijk om daar iets aan te doen.”
Ook slachtoffers zelf ervaren drempels om hulp te zoeken. Schaamte en angst spelen daarin een grote rol. “Slachtoffers schamen zich dat ze in zo’n relatie zitten en er niet uit geraken,” zegt de Aguirre. “En ze weten ook dat de partner gevaarlijk kan zijn op het moment dat ze vertrekken.”
Die angst wordt bevestigd door getuigenissen. Het slachtoffer vertelt: “Hij bedreigde mij. Hij zei dat hij mijn familie zou vermoorden.” Toch stapte ze niet meteen naar de politie. “Ik was zo bang dat hij iets ging doen tegenover mij of mijn familie.”
Rol van hulpverlening en justitie
Phara de Aguirre maakte ‘en nu is ze dood’, een vierdelige reeks over femicide in België. In elke aflevering wordt één zaak besproken door de Aguirre en de nabestaanden van de slachtoffers. Samen met documentairemaakster Nahid Shaikh sprak ze met nabestaanden en slachtoffers om te begrijpen welke vormen van manipulatie en controle een man inzette en welke gebeurtenissen hebben geleid tot de uiteindelijke moord. Ze bekijken ook wat politie en justitie gedaan hebben als de vrouw haar angst en schaamte overwon en klacht durfde indienen.
De rol van hulpverlening en justitie speelt ook een rol in de serie: daders krijgen al een eerdere veroordeling, krijgen een straf… Maar soms worden slachtoffers niet geloofd en blijven daders vrij rondlopen. Volgens de Aguirre ligt dat niet aan één falend systeem, maar aan een moeilijke structuur: “Het zijn heel moeilijke beslissingen. Een parketmagistraat moet vaak snel beslissen met beperkte informatie en een hoge werklast.”
Wanneer een slachtoffer van partnergeweld een klacht indient, komt het dossier terecht bij het parket. Dat beslist of er een onderzoek wordt opgestart en welke stappen er volgen. In sommige gevallen kan de dader meteen opgepakt worden, bijvoorbeeld bij ernstige bedreigingen of fysiek geweld, maar vaak gebeurt dat niet omdat er onvoldoende bewijs is. “Veel diensten hebben een stukje van de puzzel, maar zien niet de hele puzzel”, verklaart Davy Simons van Veilig Huis.
Justitie
Justitie moet namelijk werken met concrete feiten en bewijzen, wat bij partnergeweld moeilijk is omdat veel zich achter gesloten deuren afspeelt. Volgens Simons van Veilig Huis was dat vroeger anders: “Twintig, vijfentwintig jaar geleden ging het: wat er achter de voordeur gebeurt, dat is privacy en daar bemoeien we ons niet mee. Ondertussen is daar wel een grote shift gekomen.”
Politie kan wel processen-verbaal opstellen en risico’s inschatten, maar het parket beslist uiteindelijk over verdere maatregelen, zoals een contactverbod of een doorverwijzing naar de rechtbank. Volgens experts zit daar een groot probleem: beslissingen moeten vaak snel genomen worden, terwijl de informatie onvolledig is. Daardoor worden signalen soms onderschat en blijven daders op vrije voeten, met alle mogelijke gevolgen van dien.
Beperkte middelen
Daarnaast spelen middelen een belangrijke rol. “Er is niet één wondermiddel,” zegt Phara de Aguirre. “Preventie, opvolging en bescherming moeten samenkomen.” Ze verwijst bijvoorbeeld naar hulpmiddelen zoals een mobiel stalkingalarm: “Dat kan slachtoffers beschermen, maar vraagt ook veel inzet van politiecapaciteit.”
Ook hulpverlening komt soms te laat. Slachtoffer Laura* bevestigt dat: “Ik heb hulp gekregen, maar door de wachttijden kwam die eigenlijk te laat. Ik had het al deels zelf verwerkt.” Volgens haar is dat een structureel probleem: “Die wachtrijen moeten echt veranderen. Hulp moet er meteen zijn.”
Valerie Swennen, hoofdinspecteur, verbindingspersoon politie Veilig Huis én expert Politionele werking – intrafamiliaal geweld, hecht veel belang aan de opleidingen die politiemensen kunnen volgen inzake intrafamiliaal geweld.
Gevolgen
De gevolgen van partnergeweld blijven bovendien lang nazinderen. “Ik vertrouw bijna niemand meer. Ik ben bang geworden van mannen in het algemeen,” vertelt ze. Zelfs in haar nieuwe, veilige relatie blijven de gevolgen aanwezig: “Als mijn vriend zijn stem verheft, wil ik automatisch weg.”
Toch ligt een deel van de oplossing ook bij de omgeving. Omstaanders kunnen een cruciale rol spelen. De Aguirre geeft een voorbeeld: “Buren gaven een vrouw sleutels van hun huis, zodat ze kon vluchten als het gevaarlijk werd.” Zulke initiatieven kunnen levens redden, maar beginnen bij bewustzijn is stap één.
De reeks ‘en nu is ze dood’ heeft volgens haar alvast iets in beweging gezet: “Ik kreeg veel meer reacties dan verwacht. Veel vrouwen herkenden zich in de verhalen.” Dat doorbreken van stilte is essentieel. “Ik hoop dat er meer begrip komt voor mensen in zo’n situatie.”
Toekomst
Is de toekomst hoopvol? Voorzichtig, maar niet zonder voorwaarden. “Ik geloof echt in samenwerking tussen politie, justitie en hulpverlening,” zegt de Aguirre. Initiatieven zoals de Veilige Huizen tonen volgens haar de juiste richting. Dat is een aanpak waarin slachtoffers sneller en beter beschermd worden.
Maar zolang signalen gemist worden, hulp te laat komt en geweld escaleert achter gesloten deuren, blijft femicide het tragische eindpunt van een verhaal dat veel eerder al begonnen was.
*Laura is een schuilnaam.
Heb je een vraag over geweld, misbruik of mishandeling? Dan kan je terecht bij de hulplijn 1712. Voor een gesprek kan je ook terecht bij Tele-Onthaal op het nummer 106 of via www.tele-onthaal.be. Jongeren kunnen terecht bij Awel op telefoonnummer 102, of via chat op awel.be.
